• Home

Κοτσαμάνια, Μωμόγεροι, Καπνάντ και Τιτιντζίδες στη Λιβερά της Ματσούκας του Πόντου

Κοτσ̆αμάν,λιβερά,ματσούκα,επαρχίας,ροδοπόλεως,κοτσαμάνια,τραπεζούντα,περικεφαλαία,στορέα,προσωπίδα,εύζωνες,γελέκι,σιλαχλίκι,δερμάτινη,ζώνη,ελεβής,πιστόφ,καρακουλάκ,φουστανέλα,πιστόφ,μονόστομο,πλουμία,καγκέλια,στροβίλια,ταραπλούζ,τσαρούχια,φούντα,ταραπουλούζ,εγκόλπιο,εγκαίριμων,πολυχρονιστής,αράπης,αράπς,γολγόνια,μιζτράχ,ρεπούπλικα,τσιλίντρο,πράγκαλης,μαβής,μαραπάς,κοκόϊς,δήμος,ζάπρης,ενορία,φάλαινα,κολοθάντων,κολενάταν,ζάμενα,χαντσουκά,παραλίθ’,σεϊτανάντων,κάστρον,μαγκάν,ρακάν,κορτσιακάντων,δρενίτα,εναύλια,κατωχώρι,υποδιοίκησης,τζεβιζλούκ,κοτσ̆αμάν,καπίκιοϊ,κοσμά,χατζάβερα,δανίαχα,χορτοκόπι,κουσπιδή,βερύζαινα,κοστέλια,καπνάντ,τιτιντζίδεςΣτη Λιβερά και στα περισσότερα χωριά της επαρχίας Ροδοπόλεως Ματσούκας, τα κάλαντα, όπως λεγόταν το Νέο Έτος, υπήρχε το έθιμο το Κοτσ̆αμάνων (έβγαιναν οι Κοτσ̆αμάν’). Αυτό το έθιμο γινόταν ανελλιπώς και με πολύ ενθουσιασμό κάθε χρόνο. Λάμβαναν μέρος πολλοί νέοι άντρες ηλικίας 35 – 45 ετών. Αρκετές ημέρες πριν τα Χριστούγεννα άρχιζαν να ετοιμάζουν τις ενδυμασίες τους, οι μεν ξενιτεμένοι στην Πόλη και στην Τραπεζούντα ενώ οι υπόλοιποι στο χωριό όπου θα συγκεντρώνονταν και οι ξενιτεμένοι προκειμένου να οργανώσουν τους ομίλους (ομάδες) τους. Τα ρούχα και ο εξοπλισμός που χρησιμοποιούσαν οι Κοτσ̆αμάν’ ήταν τα εξής :

Ιδιωματισμοί της Ποντιακής διαλέκτου

 Χωρολόγι,μανάτια,τσααιτεύω,γουζίν,έφαγαμε,έπαμες,κορκόδειλας,δαφνοπόταμος,χαρσιώτης,σελβίρα,λεμόνα,τρανταφύλλα,τουτουγιά,σελβίρα,κυπαρισσένια,κυπαρέσσα,παρέσσα,χατούνα,ναζλού,ναρχατού,σουρμαλού,αμανάτς,αποκαμάρωμαν,ψαθύρα̤,κοκκινόκολα,φήμιγμαν,τσ̆αρκούλ,μνημόρα̤,τσιμπαρά̤ουμαι,μιαντή,τσίτεν,τσίτη,χόχορας,κουκουβάγια,χατσένια,μέγγκλα,ζώδια,κύρβας,χαντσεύω,κρούγω,τσούν,τρικέφαλον,οφίδ’,άγιοςοΚύρτς,συντέκν,άπιστον,ομνύω,πιστεμένον,άρκον,αρκοτούζακον,αρκουδεύω,αρκοτσούνα,αρκοπάλλαχον,παλλάχ,άρκαινα,χασ̆χασ̆ίτα,χασχασίτα,βαίνω,πρωτόγαλον,σ̆κυρόγαλον,σερέκ’,νόσος,χωμολέον "Χωρολόγι"
Η «Χώρα». Γενικώς οι ξένοι, σε αντίθεση με τα συγγενικά πρόσωπα. Η χώρα ντο λέει μη τερείς = μη κοιτάς τι λένε οι ξένοι. Τη χώρα π’ ακούει, τη χώρας γίνεται = όποιος ακούει τις συμβουλές των ξένων αποξενώνεται απ’ την οικογένειά του. Τη χώρας τα λόγια̤ = ξένες, ανεύθυνες φήμες. Χωρολόγι = Προκειμένου να επιστήσουν την προσοχή των μικρών ώστε να συνηθίζουν να είναι σεμνοί στην εμφάνισή τους, μόλις φαινόταν η γύμνια τους, φώναζαν : Χωρολόγι ! Χωρολόγι ! που σήμαινε Ντροπή, θα σε γελά ο κόσμος. Οι μικροί έσπευδαν να κρύψουν την γυμνότητα τους κι έτσι από μικρή ηλικία συνήθιζαν στη σεμνότητα.

Η σεβτά (αγάπη) στη λαϊκή μούσα του Πόντου

λαική,μούσα,τραγούδια,παραδόσεις,δημοτικά,άσματα,σεβντά,αγάπη,πονετικά,ξενιτιά,πόνος,τρυγονίτσα,κορτσόπα,νυφάδες,πεκιάρτςΣεβτάν το λέτε παιδία, ΄ς σην παξ̆αν ‘κ̆ι’ φυτρούται, ΄ς ση πεκιαρίων την καρδιάν άμουν καρφίν καρφούται

Εσέν’ π’ εποίνεν η μάνα έτονε αβαράσσα, εποίκε ‘σε πεντάμορφον, κι εγώ το νού μ’ εχάσα

Η αγάπη σ΄εποίκε ‘με ζαντόν και δαιμονέαν, και ‘ς σα ραχ̆ία λάσκουμα και ‘ς σα κοιλάδα̤ μένω

Εφόρεσεν και ενέλλαξεν το κοντόν το φιστάν άτ’ς, με το μολύβ΄ θα κρούγ’ ατον πη θα κείται ‘ς σο γιάν’ ατ΄ς

Η Ακρόπολις της Κερασούντας του Πόντου

Καμπού,καβεσίν,λιμένη,υψηλόν,καστροπόρτιν,καπετάνΓιορδάν,τσιρόνην,καγιά,τασίν, κόκαρης,γενήγιολού,σάητασίν,κούμγιαλή,χατζήΙσεϊν,τσιναρλάρ,αρητιάς,εύξεινος,πόντος,άρηςθεός,κόκαρη,αρητιάδαΑκσογιού,κερασούντα,ακρόπολη,φρούριο,κάστρα,λιμάνι,ιστιοφόρα,κερασιές,κέρατο,αιήτου,αργοναύτες,μιθριδάτης,δεληκάρη,κουλάκαγια,λεπτοκάρυον,λεφτοκάρ’,τσέπλι,καντσίν,καντζοκόριτσα,Το στολίδι και το καύχημα της Κερασούντας. Τα παλιά της κάστρα με τους τεράστιους ογκόλιθους φαντάζουν σαν να κατασκευάστηκαν για διάκοσμο του τοπίου και όχι για την οχύρωση του. Προβάλουν τόσο φυσικά, απαλά, ήρεμα. Η πρόσβαση στο κάστρο και στην ακρόπολη ήταν εφικτή από πολλές πλευρές. Καμπού,καβεσίν,λιμένη,υψηλόν,καστροπόρτιν,καπετάνΓιορδάν,τσιρόνην,καγιά,τασίν, κόκαρης,γενήγιολού,σάητασίν,κούμγιαλή,χατζήΙσεϊν,τσιναρλάρ,αρητιάς,εύξεινος,πόντος,άρηςθεός,κόκαρη,αρητιάδαΑκσογιού,κερασούντα,ακρόπολη,φρούριο,κάστρα,λιμάνι,ιστιοφόρα,κερασιές,κέρατο,αιήτου,αργοναύτες,μιθριδάτης,δεληκάρη,κουλάκαγια,λεπτοκάρυον,λεφτοκάρ’,τσέπλι,καντσίν,καντζοκόριτσα,Το πλάτωμα πάνω στην ακρόπολη ήταν σκεπασμένο πάντοτε με χλόη και φυτεμένο, χάρη στις προσπάθειες του αείμνηστου καπετάν Γιώργη πασά, με αειθαλή δέντρα, προπαντός ταφλάνια (καλλωπιστικά φυτά). Σε ένα σημείο του κάστρου αρχίζει υπόγεια σήραγγα που σύμφωνα με τις αφηγήσεις των παλιότερων κατέληγε κάτω στην παραλία όπου μια μπούκα που βλέπαμε στα πλευρά του βράχου, θεωρείτο η έξοδος της σήραγγας.

Το πρόσωπον και ο πρόσωπος - Απ τους ιδιωματισμούς της Ποντιακής Διαλέκτου

Πρόσωπον,πρόσωπος,ιδιωματισμοί,ποντιακής,διαλέκτου,πλατυπρόσωπος,ασπροπρόσωπος,μαυροπρόσωπος,στενοπρόσωπος,παροιμίες,ποντιακή,γλώσσαΠρόσωπον λέγεται το μπροστινό μέρος του κεφαλιού. Άλλα παραδείγματα με την ίδια έννοια : 1) πρόσωπο του τοίχου ή της πέτρας (το μπροστινό - το πελεκημένο μέρος), 2) της λίμνης, δηλαδή η επιφάνεια του νερού και γενικά της γης, 3) του υφάσματος, η καλή του όψη αλλά και το ίδιο το ύφασμα γενικώς αλλά όχι η φόδρα, 4) πρόσωπο του χωραφιού, το σπαρτό, το χόρτο. Για άνθρωπο λέγεται : στενοπρόσωπος ή πλατυπρόσωπος δηλαδή με στενό ή πλατύ πρόσωπο.

Μεγάλη Σαρακοστή και Πάσχα. Λαογραφικά στοιχεία εκ Τραπεζούντος Πόντου

Μεγάλη,σαρακοστή,πάσχα,λαογραφικά,τραπεζούντας,καθαροδευτέρα,σαχταροζούμ,κατενήν,κοδέσπενες,θοδώρισμαν,ύψωμαν,κουκαράς,μαντζίρα,μαντζιρίζω,θεοσκεπάστου,μονή,παναγίας,ζουπούνες,ποασ̆κιστία,τεπελούκια,ζωοδόχου,πηγής,αυτοκράτορας,τραπεζούντας,αλέξιος,νυμφίοι,νυμφίος,χριστός,σεμερτσ̆ηλέρμπασ̆ή,υπαπαντή,τσαρτακλή,ανάσταση,ζαγκότζον Καθαροδευτέρα.
Η πρώτη ημέρα της μεγάλης νηστείας στον τόπο μας, ήταν πράγματι ημέρα καθαριότητας. Πρώτα-πρώτα όλα τα μαγειρικά σκεύη έπρεπε να καθαριστούν. Θα εβράσκουσαν τα σ̆κεύα̤ ‘ς έναν τρανόν χαλκόν απέσ’ με σαχταροζούμ’ (κατενήν) και οι κοδέσπενες θ’ απομανικούσαν και θα έτριφταν να εβγάλ’νε όλα̤ τα λίγδας. Αυτό γινόταν και για σκεύη που δεν χρησιμοποιούνταν ποτέ. Πρέπ’ έλεγεν η σχωρεμένη η θεία μου, να στράφτ’νε τα τέσσερα μερόδες και με τη νηστεία και με τα μετάνα̤ς να καθαρίζομε την ψύν’ εμουν και τ’ απέσ’ εμουν. Την Καθαρή Δευτέρα άρχιζε το Θοδώρισμαν. Επι τρείς ημέρες οι περισσότερες γριές και πολλές νέες δεν έτρωγαν ούτε έπινα νερό.

More Articles ...