Μουσικά Όργανα

Ίσως το βασικότερο μουσικό όργανο κυρίως στην ευρύτερη περιφέρεια του νομού Τραπεζούντας ήταν ο Κεμεντζές ή η Κεμεντσέ.

Ένα όργανο του οποίου η παρουσία υπήρχε και υπάρχει σε πολλές περιοχές της Ανατολής πολύ διαδεδομένη.

Στην περιφέρεια της Γαράσαρης ο κεμεντζές έχει το όνομα «Λούρα»

«.πίνω το τσιμπούκ' πίνω, τσιρίζ' η λουλά μ' τσιρίζ'

Κι ασ'-η πόρτας τ' αραλούκ' μυρίζ' η σεβτά μυρίζ' .»

Στον Πόντο κατασκευαζόταν απο κοκκύμελο δηλαδή ξύλο δαμασκηνιάς, αλλά και απο σαρματσούκι ή σαρματσούκ' δηλαδή απο κισσό.

«..Η κεμεντζέ μ' κοκκύμελο το τοξάρι μ' ελέα

Τη κοριτσί το μαγλόπο μυρίζ' τρανταφελλέα..»

Είναι τρίχορδο όργανο και απαντάται σε δύο κατηγορίες τα ζίλια και τα γαπάνια, δηλαδή τους πρίμους και τους μπάσους.

Τα χορδίσματα είναι τεσσάρων τύπων αλλά το κυριότερο είναι σε διαστήματα τετάρτης καθαράς δηλαδή Λα το ζίλ η πρώτη κόρδα, Μι η μεσαία και Σι το γαπάν η τρίτη κόρδα. Παίζεται με ίσιο δοξάρι.

Όμως το όργανο που υπερίσχυε κυρίως στις ανοιχτές εκδηλώσεις, πανηγύρια, γάμους κ.ο.κ, ήταν και είναι ο Οξύαυλος δηλαδή ο ζουρνάς με τη συνοδεία νταουλιού και σε δεύτερη σειρά ερχόταν το αγγείο -τουλούμ ή τουλουμπάς.

Τούτο συνηθιζόταν λόγω της οξύτητας αλλά και της μεγάλης ηχητικής έντασης των παραπάνω μουσικών οργάνων.

« Το ταούλ' και η ζουρνά παρεβγάλν'νε μας 'πουρνά »

Απαντάται σε μικρά και μεγάλα μεγέθη των οποίων επίσης ποικίλει η ποιότητα του ήχου.

Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι τα όργανα με μεγάλη ηχητική δεινότητα χρησιμοποιούνταν κυρίως για σόλο χορούς ενώ ο κεμεντζές συνόδευε το τραγούδι σε ευρύτερη κλίμακα.

Το αγγείο - τουλούμ' - τουλουμπάς - ή τουλούμ' ζουρνά μετά τον ζουρνά αποτελεί το κατ'εξοχήν μουσικό όργανο για ανοιχτούς κυρίως χώρους, χωρίς να αποκλείονται και οι κλειστοί.

Το αγγείο ήταν το πλέον αγαπημένο και διαδεδομένο όργανο μετά τον κεμεντζέ στον Ανατολικό Πόντο.

«Απέσ' σο τουλουμόπο μου πουλόπο μ' να εχώρνες

Τη έξεργου τα λώματα καθημερνά να εφόρνες»

Τόσο για τους παλιούς ζουρνατζήδες αλλά και τουλουμτζήδες υπάρχουν πολλές μαρτυρίες ότι ήταν πάντοτε οι κορυφαίοι στα ανοιχτά γλέντια μαζί με τους ταβουλτζήδες αφού κατόρθωναν να ανάβουν το γλέντι με τη δεξιοτεχνία αλλά και τα καμώματα τους.

Είτε με τα γασλιλαέματα είτε με τις τούμπες που έκαναν προκαλούσαν τα θετικά σχόλια και την ειλικρινή συμπάθεια και αγάπη του κόσμου.

Ο Χιλίαυλος ή Χειλιαύριν ή Χειλιαύλιν ή γαβάλ ή γαβάλι.

Κατεξοχήν ποιμενικό μουσικό όργανο που συνόδευσε τους βοσκούς όλης της Ελλάδας αλλά και του Πόντου στις ατελείωτες ώρες μοναξιάς. Στην περιοχή της Ματσούκας αποτελούσε το ιδανικότερο μουσικό όργανο ώστε να αποδοθεί τ' ομάλια η τραγωδία ή το μακρύν η καϊτέ ο μακρόσυρτος δηλαδή σκοπός.

Χρησιμοποιείτο και στις παρέες στα παρακάθια στα μουχαμπέτια για τους μακρόσυρτους σκοπούς κυρίως και, λιγότερο για χορό.

Το όργανο αυτό το συναντάμε σε διάφορα μεγέθη 25 εως 40 εκατοστά και κατασκευάζετε απο διάφορα ξύλα όπως καρυδιά, καστανιά, μηλιά, έλατο, οξιά, κρανιά, κέδρο, σφενδάμι ή απο καλάμι.

Στον Πόντο δεν παρατηρείτε συνοδεία του αυλού απο άλλο όργανο, ήταν δηλαδή περισσότερο σολιστικός ο χαρακτήρας του.

Ο Κεμανές

Ο Κεμανές ανάγει την εμφάνισή του στα βάθη των αιώνων, στη Βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή με διάφορες μορφές. Απεικονίσεις κεμανέ υπάρχουν σε τοιχογραφίες διαφόρων ιερών μοναστηριών όπως στην Ιερά μονή Ιβήρων Αγ Όρους, στην ιερά μονή Βαρλαάμ Μετεώρων 14 ος και 16 ος αιώνας αντίστοιχα.

Η μορφή που εξέλαβε στα τέλη του 19 ου αιώνα εως σήμερα τον κατατάσσουν σε δύο κατηγορίες.

Πρώτον ο τετράχορδος κεμανές, με άλλες τέσσερις συμπαθητικές χορδές που βοούν στις παραπάνω. Τα χορδίσματα ποικίλουν ανάλογα με τους σκοπούς που θα παίξει ο κεμανατζής.

Κεμανές τετράχορδος χορδισμένος σε πέμπτες, το ίδιο και οι συμπαθητικές όπως και στο βιολί.

Χορδίζεται και σε χαμηλό ντουζένι όπως το λαϊκό βιολί.

Δεύτερον ο πεντάχορδος κεμανές χορδισμένος σε πέμπτες στον οποίο προστίθεται μία επιπλέον χορδή διότι διευκολύνει και αυξάνει τις μουσικές του κλίμακες.

Θεωρείται απόγονος του βιολιού. Άλλωστε το βιολί στα τουρκικά λέγεται κεμανέ ή κεμάν.

Ο τρόπος παιξίματος του κεμάν - βιολιού ήταν κατακόρυφος, ακουμπισμένος πάνω στα γόνατα και έτσι διασώζεται ως τις ημέρες μας από Ποντίους οργανοπαίκτες των μεταλλείων του Ακ Νταγ Ματέν και από τους Φαρασιώτες της Καππαδοκίας.

Υπάρχουν επίσης 6χορδοι και 7χορδοι κεμανέδες όπως η βυζαντινή βιόλα.

Ο κεμανές κάλυπτε μουσικά τις περιοχές :

Ατά Παζάρ, Πουλαντζάκη, Κερασούντα, Τρίπολη, Κοτύωρα, Νικόπολη, Ακ Δάγ Μαδέν, Γκιουμούς Ματέν, αλλά και την Καππαδοκία, Φάρασα, Νίγδη, Καισάρεια.

Το βιολί

Πολύ διαδεδομένο μουσικό όργανο κυρίως στον δυτικό Πόντο ήταν το βιολί, το οποίο οι Έλληνες Δυτικο-πόντιοι, Άνκαραλήδες, Κιμισχαναλήδες, Παβραινοί-Παφραίοι, προσάρμοσαν στις μουσικοχορευτικές τους συνήθειες.

Οι εξαίσιοι λαϊκοί οργανοπαίκτες ανέπτυξαν τεχνικές παιξίματος με υψηλή αίσθηση στις μουσικές κλίμακες και βαθιά γνώση της Ελληνικότατης μουσικής της Ανατολής

Το όργανο και οι μελωδίες που αποδίδει τόσο στους Οτουράγ γαϊτέδες δηλαδή στα μακρόσυρτα και τα ταξίμια όσο και στους χορούς είναι πραγματική απόλαυση.

Το κλαρίνο

Ένα δάνειο μουσικό όργανο το οποίο κατά κόρον χρησιμοποιήθηκε από τους Έλληνες Ποντίους του Κάρς και του Καυκάσου οι οποίοι μετακινήθηκαν εκεί κατά το 1870 ως οικονομικοί μετανάστες κυρίως από την Αργυρούπολη -Γκιουμούς Χανέ- μετά το κλείσιμο των μεταλλείων αλλά και από την Κερασούντα και την Τραπεζούντα.

Λόγω της ιδιομορφίας του οργάνου οι γνωστοί Ποντιακοί χοροί αποδίδονται πλέον με άλλο ύφος και μουσικό χρώμα εμφανώς επηρεασμένοι από τους γείτονες λαούς, Αρμενίους, Καυκάσιους κά, Μάλιστα δε κατέληξε να θεωρείται για ορισμένους ποντιακούς χορούς ως το ιδανικότερο μουσικό όργανο για να παιχτούν.

Η κλίμακα της διάδοσης του ιδιαιτέρως στην Ελλάδα είναι αδιαμφισβήτητη αφού δε νοείται γάμος ή αχπαστικό στα χωριά μας δίχως το κλαρίνο.

Στη διάδοση του σίγουρα συνέδραμε το γεγονός ότι κάποτε το μουσικό στερέωμα κοσμούσε και τιμούσε η παρουσία και η ύπαρξη πολύ ταλαντούχων κορνέτατζήδων αφενός, και αφετέρου η ζωηράδα των Καρσλίδικων χορών.

Το ταούλ' ή ταβούλ

Το κρουστό όργανο που συνόδευσε απαραίτητα το χορό σε ανοιχτές εκδηλώσεις και γάμους.

Απαραίτητη συνοδεία στο ζουρνά, το αγγείο, και το κλαρίνο.

Οι ταβουλτζήδες τις περισσότερες φορές «έκλεβαν την παράσταση» με τα καμώματα τους, δίνοντας με την τεχνική τους ζωή στα άψυχα ξύλα και το πόστ' - δέρμα.

Τα ταούλια κατασκευάζονταν σύμφωνα με το σωματικό μέγεθος του οργανοπαίκτη για να είναι βολικά και εύχρηστα.

Ακορντεόν

Στην περιφέρεια του Κάρς και του Καυκάσου όπου μετοίκησαν Ελληνικοί Ποντιακοί πληθυσμοί, υιοθέτησαν μέσα απο τη διαδικασία των πολιτσιτικών ανταλλαγών και το ακορντεόν το οποίο μαζί με τον κεμεντζέ συνόδευε τα γλέντια και τις διασκεδάσεις των Ελλήνων Ποντίων στις νέες πατρίδες.