Ελληνίδα Τραπεζουντία Κόρη με την επιχώρια παραδοσιακή γιορτινή της ενδυμασία (ζουπούνα) τέλη 19ου αιώνα
Ελληνίδα Τραπεζούντια κόρη φωτογραφίζεται σε φωτογραφικό ατελιέ πρίν το 1900.
Δυστυχώς δεν σώζονται περαιτέρω πληροφορίες και λεπτομέρειες για το εικονιζόμενο πρόσωπο: ονοματεπώνυμο, καταγωγή, χρόνος και τόπος φωτογράφησης της. Εάν είχα το δικαίωμα θα τολμούσα να την ονομάσω "Χάρμα οφθαλμών". Η ωραιότητα αυτής της κόρης μας αφήνει άναυδους απ' όλες τις απόψεις. Δεν είναι μονάχα το μικρόν της ηλικίας αλλά και το φυσικό της κάλλος. Η αυθεντική ενδυμασία των ελληνίδων του Πόντου όντως μεγαλειώδης, πλούσια, τιμαλφής, ασυναγώνιστη. Τάπλα κουρσίν στολίζει την κεφαλή της με το χτένισμα της εποχής των αστών της Τραπεζούντας όμοιο με εκείνο των σαλονιών της Αθήνας, των Παρισίων, της Μόσχας, των Βερσαλιών. Καμίσ' εσωτερικά και το τσιζκιλί (γραμμωτή) ζουπούνμα και απο πάνω ο κοσμός στολίζεται με τον κατηφέ ο οποίος φέρει βαρύτιμα χρυσοκεντήματα της τέχνης του σιρματερού (η οποία εξέλειπε πλέον στην γνήσια της μορφή). Κοσμήματα περιλαίμια, μαργαριτάρια και επιστήθιοες εγκόλπιος Σταυρός στολίζουν το λαιμό και την καρδιά (στήθος) της κόρης. Στη μέση της φορά μεταξωτό κροσσωτό ταραπουλούζι (ζωνάρι) και οπωσδήποτε δερμάτινα υποδήματα (δεν φαίνονται). Μεγάλο ενδιαφέρον θα είχα να δω και την ποιότητα του εσωτερικού σαλβαρίου (το οποίο επίσης δεν φαίνεται).
"Δύο και δύο τέσσερα, είπ’ ατό κι ετελέθεν,
θειΐτσα μ’ το κορτσόπο σου για τ’ εμέν εγεννέθεν"
1. Η Ενδυμασία (Στοιχεία πολυτέλειας και σύνθεσης): Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
- Κοντό Ζακέτο (Κοντογούνι): Είναι από βελούδο σε βαθύ μπορντό χρώμα, περίτεχνα διακοσμημένο με χρυσή κλωστή (σερμαγιά) στο πέτο και τα μανίκια, υποδηλώνοντας ευκατάστατη οικογένεια.
- Διακρίνεται λευκό πουκάμισο στο λαιμό, ενώ η ζουπούνα είναι σκούρα μπλε, με χρυσά μοτίβα και κάθετες λωρίδες (ζώνες-ρίγες) κεντήματος.
- Μεταξωτό ταραπουλούζι (ζωνάρι), ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία είναι αυτό το ριγέ ζωνάρι (μπέζ/γκρι) που είναι δεμένο στη μέση με τρόπο ώστε να δημιουργεί πτυχές μπροστά και τα κρόσια καλύπτουν το γύρω του ενδύματος.
- Κοσμήματα: Το κορίτσι φέρει εντυπωσιακά κοσμήματα, σκουλαρίκια, μακριά χρυσή αλυσίδα με κρεμαστά νομίσματα ή φλουριά όπως και χρυσό σταυρό, και οπωσδήποτε την χαρακτηριστική, ολόχρυση περίτεχνη σφυρίλατη τάπλα-κουρσίν (τεπελίκι).
- Κεφαλόδεσμος: Τα μαλλιά της είναι χτενισμένα σε ένα κομψό στυλ της εποχής, με το μπροστινό μέρος των μαλλιών κομμένο κοντά και τα υπόλοιπα πιασμένα πίσω, κι από επάνω τοποθετημένη και δεμένη την τάπλα η οποία μετά την επεξεργασία και προσεκτική επιχρωμάτωση φαίνεται να έχει φλουριά και στα δέματα της τάπλας.
2. Η Στάση και το Στήσιμο:
- Το κορίτσι στέκεται όρθιο, με αυτοπεποίθηση και σοβαρότητα, κοιτάζοντας ευθεία στον φωτογραφικό φακό.
- Ακουμπάει χαλαρά το δεξί της χέρι σε μια διακοσμητική ξύλινη κολόνα αλλά και στην καρέκλα που ανήκει στο σκηνικό του φωτογραφείου.
- Η στάση του σώματος υποδηλώνει αξιοπρέπεια, ένα χαρακτηριστικό που συναντάται συχνά στα πορτρέτα της εποχής, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την αποτύπωση της παραδοσιακής ταυτότητας.
3. Το Ιστορικό Πλαίσιο και ο Χρωματισμός: Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
- Η χρονολόγηση "πριν το 1900" μας τοποθετεί στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όταν ο ελληνισμός του Πόντου διατηρούσε έντονα την πολιτιστική και ενδυματολογική του παράδοση, προτού οι γεωπολιτικές εξελίξεις αλλάξουν δραματικά την ιστορία της περιοχής.
- Ο επιχρωματισμός (colorization), αν και προσδίδει μια άλλη αισθητική, μας επιτρέπει να διακρίνουμε καλύτερα τα υφάσματα και τις λεπτομέρειες, αναδεικνύοντας την ομορφιά της φορεσιάς.
Συνολικά, η φωτογραφία είναι ένα εξαιρετικό ντοκουμέντο της εποχής, αποτυπώνοντας μια στιγμή αισθητικής τελειότητας και πολιτισμικής συνείδησης για το Ποντιακό στοιχείο της Τραπεζούντας στα τέλη του 19ου αιώνα.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com