Στις 12 Σεπτεμβρίου του 1921, ενάμιση χρόνο δηλαδή νωρίτερα από το γενικό ξερίζωμα του Ποντιακού Ελληνισμού η Σάντα έπαψε να υπάρχει. Γυναίκες, γέροι και παιδιά με ελάχιστους στρατεύσιμους που δεν είχαν προφτάσει να διαφύγουν, πήραν το δρόμο προς την εξορία. Όταν ψυχορραγούσε η Σάντα - Τα γεγονότα του 1917-1923
Η Κοινότης Χάνδερε του Κυβερνείου Κάρς, γράφει υπό ημερ. 4 Δεκεμβρίου 1917: «το μέρος όπου βιούμεν είνε εξ’ όλων των του Κυβερνείου το μόνον αγονώτατον και ορεινότατον, το μη κατάλληλον ούτε εις γεωργίαν, ούτε εις κτηνοτροφίαν, ως Κυβερνητικόν δε καθό δασώδες, δεν δυνάμεθα να φυλάττωμεν πλείονα της μιάς αγελάδος ζώα.
Είναι δίδαγμα της ιστορίας ότι η νότιος Ρωσία και μάλιστα η παραλία της Μαύρης Θάλασσας σε όλη της την έκταση, οικίστηκε στους αρχαιότατους χρόνους από ελληνικές αποικίες και υπήρξε πεδίο της εκπολιτιστικής και εμπορικής τους δράσης.
Της Κρώμνης τα μεν προς βορρά οροπέδια αποτελούν το υψηλότερο μέρος της πάνω από την Τραπεζούντα ορεινής χώρας, υπό την οποία είναι από δυτικά προς ανατολικά η Ματσούκα, η Λαχαρανή, η Σάντα και τα Σούρμενα.
Τὸ Γενεαλογικὸ δένδρον τῶν Πολατιδαίων
Πρὸ τεσσάρων χιλιάδων χρόνων ἐν τῇ πόλει τῶν Σερρῶν (Σίρις το πάλαι ἐκαλεῖτο), ἐβασίλευσεν ὁ Παλαίχθων, ὅστις εἶχεν πολλοὺς υἱοὺς καὶ θυγατέρας. Ὁ πρεσβύτερος αὐτοῦ υἱός, ὅστις Πελασγὸς προσηγορεύετο τη ἀδείᾳ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Παλαίχθονος ἀπῆλθεν καὶ ἐβασίλευσεν ἐν τῇ Ἑλλάδι, ἤτοι ἐν Πελοποννήσῳ, οὐδεὶς πρὸ αὐτοῦ ἐκεῖσε ἐβασίλευσεν.
