Οι Χοροί του γάμου στην Κερασούντα του Πόντου – Λαογραφικό σημείωμα – Γεωργίου Βαλαβάνη

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Χοροί

Το αρχικό πρωτότυπο κείμενο του αειμνήστου δασκάλου μας κ. Γεωργίου Βαλαβάνη το αποτυπώνω αυτούσιο και ακολουθεί απόδοση του στην δημοτική γλώσσα στο μονοτονικό σύστημα γραφής ώστε να είναι ευκολονόητο από όλους όσοι δεν έχουν εξοικίωση με την παλιά καθαρεύουσα και το πολυτονικό σύστημα στο οποίο είναι γραμμένο το 1937.

Οἱ χοροὶ στὶς συγκεντρώσεις τοῦ γάμου ἦσαν διάφοροι, ἀναλόγως τοῦ ἄσματος ποὺ ἐλέγετο. Τὰ δημώδη δὲ ἄσματα τοῦ γάμου δὲν ἐλέγοντο εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχε, ἀλλὰ τὸ καθένα εἶχε τὴν χρονολογικὴ σειρά του κατὰ τὴν τελεταρχικὴ τάξι, ποὺ ἔπρεπε νὰ ἀκολουθήσῃ ἕκαστον.
Οι χοροί στις συγκεντρώσεις του γάμου ήταν διάφοροι, ανάλογα με το τραγούδι που λεγόταν. Τα δημοτικά δε τραγούδια του γάμου δεν λέγονταν στην τύχη και όπως έτυχε, αλλά το καθένα είχε τη χρονολογική σειρά του κατά την τελετουργική τάξη, που έπρεπε να ακολουθήσει το καθένα.
Ἀναλόγως δὲ τῶν διαφόρων τελεταρχικῶν διαδοχῶν, ἐγίνετο καὶ τῶν τραγουδιῶν αὐτῶν ἡ ἐναλλαγή. Π. χ. Ὅταν ἐσήκωναν τὴν νύφεν ’ς σὸ ποδάριν ἐτραγουδεῖτο τὸ «Χάραξεν ἡ Ἀνατολή, κοκκίνιξεν ἡ Δύσις», τὸ ὁποῖον ὅμως δὲν ἦτο τραγούδι χοροῦ. Ὅταν ὅμως ἐβάλανε τὴν νύφεν ’ς σὸν χορόν, τότε ὁ χορὸς ἀποτελοῦσε κύκλον, εἰς τὸν ὁποῖον οἱ κυριώτεροι τῶν προσκεκλημένων ἐλάμβανον μέρος. Ἔκρατοῦσαν χέρι μὲ χέρι, σὲ κάθετον στάσιν, τὰ δεμένα χέρια καὶ ἐκινοῦντο μὲ πολλὴν ἀβρότητα καὶ βραδὺν ρυθμόν, κλίνοντες ἐλαφρὰ τὸ σῶμα διαδοχικῶς, πότε πρὸς τὰ δεξιὰ πότε πρὸς τὰ ἀριστερά, ἐνῷ μὲ μικρὰ βήματα ἐστρέφοντο περὶ τὸν κύκλον.
Ανάλογα δε με τις διάφορες τελετουργικές διαδοχές, γινόταν και η εναλλαγή αυτών των τραγουδιών. Π.χ. όταν σήκωναν τη νύφη «'ς σό ποδάριν» (στο πόδι / για το χορό) τραγουδιόταν το «Χάραξεν η Ανατολή, κοκκίνιξεν η Δύσις», το οποίο όμως δεν ήταν τραγούδι χορού. Όταν όμως έβαζαν τη νύφη στον χορό, τότε ο χορός σχημάτιζε κύκλο, στον οποίο έπαιρναν μέρος οι κυριότεροι από τους προσκεκλημένους. Κρατιούνταν χέρι με χέρι, σε κάθετη στάση τα δεμένα χέρια, και κινούνταν με πολλή αβρότητα και αργό ρυθμό, γέρνοντας ελαφρά το σώμα διαδοχικά, πότε προς τα δεξιά και πότε προς τα αριστερά, ενώ με μικρά βήματα στρέφονταν γύρω από τον κύκλο.
Ἡ ἰδέα ὅτι στὸν χορὸν αὐτὸν ἐκρατοῦσαν καὶ οἱ νεόνυμφοι, ἔδιδε τὸ μέτρον τῆς σεμνοπρεποῦς καὶ ἡσυχαστικῆς κινήσεως, τὸ δὲ ἆσμα ποὺ ἐλέγετο ἦτο εἰδικῶς διαλεγμένον, καὶ μὲ χρόνον βραδύν, 2/4 συνήθως:
Η ιδέα ότι στον χορό αυτόν κρατιούνταν και οι νεόνυμφοι, έδινε το μέτρο της σεμνοπρεπούς και ήρεμης κίνησης, το δε τραγούδι που λεγόταν ήταν ειδικά διαλεγμένο και με αργό χρόνο, συνήθως 2/4:
«Ποιὸς εἶδε καὶ ποιὸς ἄκουσε,
κόρην νὰ πολεμήσῃ
(Γιάρ) Κόρην νὰ ζώνεται σπαθιὰ
καὶ νὰ βαστᾷ τουφέκι, (κοντάριν)
(Γιάρ) Καὶ νὰ κατέβῃ σὲ γιαλό,
νὰ πάγει νὰ πολεμήσῃ.
(Γιάρ) Σὴν ἔμπαν χίλιους ἔκοψεν,
σὴν ἔβγαν δυὸ χιλιάδες,
Καὶ σὰ κλωθογυρίσματα
ἐκόπαν τὰ κουμπιά της
(Γιάρ) Κ’ ἐκόπαν τὰ κουμπίτσια της
κ’ ἐφάνθαν τὰ βυζιά της,
(Γιάρ) Γυναίκικον ὁ πόλεμος,
ἀγουριακὸν ὁ κοῦρσος.
Γυναίκικον ἔν’ τὸ σπαθὶν
(ν)τὸ κόφτ’ τὰ παλληκάρια.
Καὶ ἐν συνεχεία:
Κι’ ἀπ’ ὅλα τ’ ἄστρη τ’ οὐρανοῦ,
τὸν φεγγαράκιν ἀγαπῶ.
Τὸν φεγγαράκιν ἀγαπῶ,
ὅπου μὲ φέγγει καὶ διαβῶ
Ὅπου μὲ φέγγει καὶ διαβῶ
καὶ πάγω ’ς σὴν πόλλ’ ἀγαπῶ... κλπ.
Ζευγάρι Ελλήνων Κερασουντίων 1890 Γαμήλια τραγούδια, χοροί και έθιμα της Κερασούντας

Τὰ ἄσματα, κατηγορίας κοτσ’ἀγγέλια, ἐχορεύοντο καὶ αὐτὰ κατὰ διάφορον τρόπον. Ἄλλα μὲν μὲ ρυθμὸν γκαλόπ, ὁπότε ἡ χορευτικὴ ομάδα ἐσχημάτιζε γραμμὴ εὐθεῖα καὶ ἐχόρευε τὸν χορὸ τοῦ κουτσοῦ, πότε γλήγωρα καὶ τρεχάλα καὶ εὐθὺς ἀμέσως ἀπότομα στάσις καὶ πάλιν ἐξόρμησις καὶ ἐκ νέου σταμάτημα λίγων δευτερολέπτων. Τὰ χέρια ἐτοποθετοῦντο πίσω στὴν ράχη, ἡ ἀριστερά τοῦ προηγουμένου μὲ τὴν δεξιὰ τοῦ ἑπομένου, χορευτικαὶ κλίσεις δεξιὰ καὶ ἀριστερά μὲ χάρι καὶ ρυθμὸ καὶ βάδισμα ἐμπρὸς μὲ τὸν σέρνοντα τὸν χορό, ποὺ ἔκαμε πολλοὺς ἑλιγμούς, καὶ ἀναπηδήματα, ἀπαράλλακτα ὅπως γίνεται μὲ τὸν Καλαματιανό.
Τα τραγούδια της κατηγορίας «κοτσ'αγγέλια» χορεύονταν κι αυτά με διαφορετικό τρόπο. Άλλα μεν με ρυθμό καλπασμού (γκαλόπ), οπότε η χορευτική ομάδα σχημάτιζε ευθεία γραμμή και χόρευε τον χορό του κουτσού, πότε γρήγορα και με τρέξιμο και αμέσως μετά απότομη στάση, και πάλι εξόρμηση και εκ νέου σταμάτημα λίγων δευτερολέπτων. Τα χέρια τοποθετούνταν πίσω στην ράχη, το αριστερό του προηγούμενου με το δεξί του επόμενου, με χορευτικές κλίσεις δεξιά και αριστερά με χάρη και ρυθμό, και βάδισμα προς τα εμπρός με αυτόν που έσερνε τον χορό, ο οποίος έκανε πολλούς ελιγμούς και αναπηδήματα, απαράλλακτα όπως γίνεται με τον Καλαματιανό.
Κόψε κλαδὶ βασιλικό,
πουλί μου δὲν σ’ ἀλησμονῶ
Καὶ φγιάσε ’να φουρκάλι
’σὰν κ’ ἐσένα δὲν εἶν’ ἄλλη.
Νὰ φουρκαλίσω τὴν θάλασσα,
Πουλί μου δὲν σ’ ἀγκάλιασα
Κι’ ὅλον τὸ περιγιάλι.
’Σὰν κ’ ἐσένα δὲν εἶν’ ἄλλη...» κλπ.

Ἄλλα κοτσ’ἀγγέλια ἐχορεύοντο ὁμαλώτερα καὶ ἄνευ τῆς ρυθμικῆς διακοπῆς, ὁπότε ἡ χορευτικὴ πομπὴ διέτρεχε μὲ τραγούδια καὶ κατὰ τὴν ἀνωτέραν τάξι, μὲ χορευτικὰ ὅμως πηδήματα καὶ χωρὶς τὶς στάσεις τῶν δευτερολέπτων, ὁ δὲ σέρνων τὸν χορὸν ἐφρόντιζε νὰ ὁδηγῇ τὴν ἀλυσίδα τῶν χορευτῶν σὲ δρόμους καὶ διαδρόμους πολυπλόκους, κἄποτε δὲ καὶ ἀνέβαιναν τὶς σκάλες φιλικῶν καὶ συγγενικῶν σπητιῶν χορεύοντας, μὲ ἄμεσον πάλιν ἐπιστροφὴν καὶ κατεύθυνσιν ἔπειτα ἀλλοῦ. Συνήθως τὰ κοτσ’ἀγγέλια κατέληγαν στὴν βαθμιαία διάλυσι, κι’ ἀπ’ ἕνας ἕνας βούζ, ὡς ἔλεγον χαριτολογοῦντες οἱ αὐτοδιαλυόμενοι, μὲ τὸ χαρακτηριστικόν:
Άλλα κοτσαγγέλια χορεύονταν πιο ομαλά και χωρίς τη ρυθμική διακοπή, οπότε η χορευτική πομπή διέτρεχε με τραγούδια και κατά την παραπάνω τάξη, με χορευτικά όμως πηδήματα και χωρίς τις στάσεις των δευτερολέπτων. Ο δε πρωτοχορευτής φρόντιζε να οδηγεί την αλυσίδα των χορευτών σε δρόμους και διαδρόμους πολυπλόκους, ενώ κάποτε ανέβαιναν χορεύοντας ακόμη και τις σκάλες φιλικών και συγγενικών σπιτιών, με άμεση πάλι επιστροφή και κατεύθυνση έπειτα αλλού. Συνήθως τα κοτσαγγέλια κατέληγαν στη σταδιακή διάλυση, και «απ' ένας ένας βούζ» (έφευγαν ένας ένας), όπως έλεγαν χαριτολογώντας αυτοί που αποχωρούσαν: Γαμήλιο δημώδες άσμα "Αυγερινός θε να γενώ"

Ἐβραδυάστα μ’ ’ς σὸ λειβάδιν,
ηὗρα μιὰν γλυκέσαν κόρην,
Εἶπα τεν: νὰ ζήσῃς κόρη,
δὸς κ’ ἐμὲν ἀπὲ τὸ μῆλον
Ἀπ’ τὸ μῆλον κι’ ἀπ’ τ’ ἀπίδιν,
γι’ ἀπ’ τὰ δυὸ γλυκά σου χείλη....
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Πλὴν τῶν χορῶν αὐτῶν μὲ τὰ παλαιοπρεπῆ ἄσματα, ποὺ εἶχαν ἔκδηλο τὴν μεσαιωνικὴ προέλευσι, τόσον ὡς πρὸς τὴν γλῶσσαν ὅσον καὶ ὡς πρὸς τὴν ποίησιν, στοὺς γάμους κάθε κοινωνικῆς τάξεως ἔδιναν καὶ ἔπαιρναν, κατὰ τὸ δὴ λεγόμενον, πλὴν τῶν Εὐρωπαϊκῶν χορῶν καὶ οἱ λάζικοι χοροί, μὲ τὰ δίστιχα τὰ Τραπεζουντέϊκα καὶ τὰ Κρωμέτικα καὶ μὲ τὴν ἀθάνατη λύρα, ὡς μουσική. Τ’ ὁμάλιν, ὁ συρτός, τὸ λάζικον, ἢ τρομαχτόν, τὸ πιτσὰκ ὄϊνοῦ, τὸ ὁποῖον ὅμως ἐχορεύετο μόνον στὴν ὕπαιθρον, καὶ ἄλλα.
Εκτός από αυτούς τους χορούς με τα παλαιϊκά τραγούδια, που είχαν πρόδηλη τη μεσαιωνική προέλευση, τόσο ως προς τη γλώσσα όσο και ως προς την ποίηση, στους γάμους κάθε κοινωνικής τάξης έδιναν και έπαιρναν, κατά το λεγόμενο, εκτός από τους ευρωπαϊκούς χορούς και οι λάζικοι χοροί, με τα δίστιχα τα Τραπεζουντέϊκα και τα Κρωμέτικα και με την αθάνατη λύρα ως μουσική: το ομάλιν, ο συρτός, το λάζικον ή τρομαχτόν, το πιτσάκ οϊνου (ο χορός - καλύτερα το παιχνίδι των μαχαιριών) —το οποίο όμως χορευόταν μόνο στην ύπαιθρο— και άλλα. Εθιμοτυπία του γάμου στον Πόντο.