Πόλεις Περιοχές - Τέταρτο μέρος. Ακ Ντάγ Ματέν - Ίμερα - Νικόπολη - Τόν(γ)ια - Αρταχάν - Όφις

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Πόλεις - Περιοχές - Οικισμοί - Χωριά

ακ,ντάγ,μαντέν,μεταλλεία,πόντου,ΑΚ ΝΤΑΓ ΜΑΤΕΝ
Ιστορική γεωγραφική λαογραφική και εθνική αναφορά στην περιφέρεια του Ακ Ντάγ Ματέν

Στο απώτατο ανατολικό σημείο του Νομού Άγκυρας έκειτο ο κασαμπάς (επαρχία) Ακ Ντάγ Ματενί αποτελούμενος από 180 χωριά. Είχε την έδρα του στο Μεταλλείο Ακ Δαγ Μαδέν, πόλη που απείχε 300 χλμ ανατολικά απ την Άγκυρα, περίπου 200 χλμ νοτιοανατολικά της Σαμψούντας και περίπου 100 χλμ δυτικά της Σεβάστειας.
Βρίσκεται στις υπώρειες του Ακ Ντάγ (Λευκού όρους) και εκτείνεται αμφιθεατρικά παρα τον Ίρι ποταμό. Στα νοτιοανατολικά της πόλεως υψώνεται επιβλητικά ο κατάφυτος από δρύς και πεύκα, λόφος του Αγίου Γεωργίου όπου ανεγέρθη και ομώνυμο παρεκκλήσιο.

Οι Ματεντζήδες της Αργυρούπολης μετά τη στείρευση των εκεί μεταλλείων, διασκορπίστηκαν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας προς ανεύρεση και εκμετάλλευση άλλων μεταλλείων.
Ομάδα Κιμισχαναλήδων Ματεντζήδων κατοίκησε την περιοχή του Ακ Δάγ ανατολικά του χωριού Κούνεϊλη. Το υγιεινό κλίμα του τόπου προσέλκυσε πολλούς Έλληνες, Αρμένιους και Τούρκους απ τα γύρω μέρη. Σε σημείον ώστε σε λίγο χρονικό διάστημα ο τόπος να αριθμεί 10.000 κατοίκους και πλέον από τους οποίους οι περισσότεροι ήσαν Έλληνες.
Η αλματώδης αυτή πρόοδος προκάλεσε και προσέλκυσε την προσοχή του κράτους το οποίο μετέφερε την έδρα υποδιοίκηση (Καϊμακάμης) απ την Καρά-Μαγρά στο Ακ Δάγ. Επίσης συστάθηκε Ειρηνοδικείο και Πταισματοδικείο, αλλά και όλες οι υπόλοιπες κρατικές υπηρεσίες.
Διοικητικά υπαγόταν στη διοίκηση Υοσγάτης του Νομού Άγκυρας ενώ εκκλησιαστικά ήταν υπο τη δικαιοδοσία του μητροπολίτη Χαλδίας και Κερασούντος.
Τα κυριότερα μεταλλεύματα που εξόρυσσαν ήταν π άργυρος και ο μόλυβδος. Όταν στράφηκαν στη γεωργία καλλιεργούσαν, εμπορεύονταν και εξήγαγαν όπιο, σαλέπι, βούτυρο κτλ
άγιος,γεώργιος,ακντάγμαντέν,μεταλλεία,πόντου,akdagmedeni,kiliseΗ πόλη διαιρείτο εκκλησιαστικά σε τρείς ενορίες : του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Νικολάου, και του Αγίου Χαραλάμπους του Μητροπολιτικού ναού με παρακείμενο μητροπολιτικό οίκημα.
Εκτός των τριών ενοριακών δημοτικών σχολείων υπήρχε και παρθεναγωγείο δημοτικής εκπαίδευσης και μία πλήρης αστική σχολή με μία τάξη τετρατάξιου Γυμνασίου όπου φοιτούσαν όχι μόνο ντόπιοι μαθητές αλλά και από άλλες Ελληνικές επαρχίες όπως Νιξάρ (Νεοκαισάρεια), Τάσ-οβά κτλ
Η αστική σχολή στεγαζόταν σε ιδιόκτητο καλλιμάρμαρο οίκημα το οποίο οικοδομήθηκε και ανεγέρθη με τις φροντίδες του αρχιερατικού επιτρόπου Οικονόμου Παπα Κύριλλου Καρατζά του Σταυριώτου και με τη συνεισφορά των εθνικών ευεργετών Μαυρόπουλου και Κουπτσίδη των Σταυριωτών.
Κατά τα έτη 1917-18 η φιλότιμη πόλη περισυνέλεξε πάνω από 100 ορφανά πολέμου και προσφύγων και συνέστησε το πρώτο ορφανοτροφείο με τις άοκνες προσπάθειες του τότε αρχιερατικού επιτρόπου Οικονόνου Παπαγεωργίου Παπαδόπουλου και των συνεργατών του κ.κ. Ι Χαμαλίδη, Σ. Παπαδάκη, Ι. Σαρασίτη, Ι. Τσακαλίδη κλπ
Τη γενική τους εθνική δράση οι Άκ ταγλίδες Ματεντζήδες δε μπόρεσαν να τη συνεχίσουν και στην Ελλάδα γιατί διασκορπίσηκαν απ τον Έβρο ως την Ήπειρο και απ την Γεύγελη ως την Πελοπόννησο.

Κωμόπολη της ομώνυμης επαρχίας του Ακ Ντάγ Ματέν
Διοικητικά υπαγόταν στην Άγκυρα, ενώ εκκλησιαστικά στη μητρόπολη Χαλδίας
Είχε 8 000 κατοίκους απο τους οποίους 5 000 Έλληνες. Προέρχονταν απο την Αργυρούπολη και η γλώσσα του λαλούσαν ήταν το ιδίωμα της Χαλδίας με λίγες παραλλαγές.
Είχε τέσσερις μεγάλες ενορίες :
α) Άνω μαχαλά ή Ταχμαζάντων
β) Σταμπούλογλού μαχαλάς
γ) Γατσάγ
δ) Τσάρση μαχαλάς.
Οι κάτοικοι ασχολούνταν με τη μεταλλουργεία, τη χαλκουργία, το εμπόριο και τη βιοτεχνία.
Η επαρχία Ακ Ντάγ Ματέν είχε 30 ελληνικά χωριά πολύ ανεπτυγμένα σε τέχνες και γράμματα.
Η μετανάστευση των αργυρουπολιτών στην περιοχή του Ακ Ντάγ Ματέν έγινε στα 1832 λόγω οικονομικών δυσκολιών και επιβίωσης, που αντιμετώπιζαν στην Αργυρούπολη. Μαζί τους ήρθαν αρκετές οικογένειες και απο το Σταυρίν που ήταν κρυπτοχριστιανοί.
Κατα την περίοδο 1920-1921 το Ακ Δαγ Ματέν ήταν το στρατηγείο των κεμαλικών και στην πόλη αυτή δικάστηκαν και καταδικάστηκαν οι αντικεμαλικοί, μεταξύ των οποίων ο Δήμαρχος του Ακ Δαγ Ματέν Σουκρή Εφέντης.
Τα δεινοπαθήματα των Ελλήνων του Ακ Ντάγ Ματέν άρχισαν το 1876 όταν κάποιοι Σταυριώτες κρυπροχριστιανοί φανέρωσαν την πίστη τους. Τότε άρχισαν οι συλλήψεις, οι φυλακίσεις, οι εξορίες, τα βασανιστήρια, οι σφαγές, οι αρπαγές των περιουσιών, οι ατιμάσεις των γυναικών.
Ακ Νταγ Ματέν, η επαρχία με τις τραγικές μνήμες από τα απερίγραπτα μαρτύρια του ελληνισμού ανάμεσα στο 1876 και το 1922.
Ονομαστά είναι τα παλικάρια του Ακ Ντάγ Ματέν που αγωνίστηκαν μπροστάρηδες για την ελευθερία, οι, Πεχλιβάνεν Γεώργιος Αμαραντίδης,
Νικόλ' Εφέντης, και Πούλος.

Η πόλη αυτή δεν συμπεριλαμβανόταν στα όρια του διεκδικούμενου Πόντου, ασφαλώς, όμως, αποτελούσε ποντιακό οικισμό.
Το όνομα της σημαίνει, το μεταλλείο του Ακ νταγ (Λευκού όρους) και βρισκόταν στο μέσον πεδιάδας, βόρεια του συγκεκριμένου βουνού.
Αποικίστηκε το 1832 από ελληνικές οικογένειες της Αργυρούπολης και Σταυρίν μετά την παρακμή των εκεί μεταλλείων.
Οι κάτοικοι αρχικά εργάστηκαν στα μεταλλεία της περιοχής, αλλά όταν και αυτά σταμάτησαν να λειτουργούν (1880) στράφηκαν στη γεωργία και το εμπόριο.
Στο Ακ νταγ μαντέν κατοικούσαν 1.200 οικογένειες Ελλήνων, 200 Τούρκων και 80 Αρμενίων.
Εκκλησιαστικά, υπάγονταν στο Μητροπολίτη Χαλδίας
Το Ακ-Νταγ-Μαντέν είναι γνωστό για τους κρυπτοχριστιανούς της περιοχής (Σταυριώτες) και το Σταυριωτικό Ζήτημα.
Μετά την κήρυξη του Συντάγματος του 1876 οι Κρυπτοχριστιανοί τόλμησαν να φανερώσουν τη χριστιανική τους πίστη και να ζητήσουν την επίσημη αναγνώριση τους.
Αποτέλεσμα: οι βίαιες αντιδράσεις των τουρκι¬κών αρχών και τα μαρτύρια των Σταυριωτών μέχρι την πλήρη δικαίωση τους, το 1910.

Χωριό Κάτοικοι
Ακ Δαγ 5.000
Καρά Πιρ 1.500
Απτουρραχμανλή 1.500
Κουλλούκ 1.250
Χάλκατζη 1.250
Σαχνά-Δερεσί 1.000
Παγτζατάκ 750
Κηλλή-Πουνάρ 1.425
Τοκούζ 1.000
Ποζ-Χιουγιούκ 600
Εβχζή 700
Ακ-Τας 300
Τσικρικτζή 300
Τατ-Δερεσί 400
Ελμαλί-Κιολί 250
Σεκί-κασί 250
Κουσ-Καγιά 200
Κέισερι 75
Τουργούτ 125
Τεκκέ-Κιουνεγί 200
Γετί-Σεχερλί 50
Κατή-Κισλά 125
Χοπούτς 200
Αταλα 75
Καρατζά-Βιράν 400
Τσάχαλη 100
Όλουτζα 125
Παγτζετζίκ 500
Πελ Οπέν 150
Κούρτενι 250
Σύνολο 20.000

Ακ Δαγ
Καρά Πιρ
Απτουρραχμανλή
Κουλλούκ
Χάλκατζη
Σαχνά-Δερεσί
Παγτζατάκ
Κηλλή-Πουνάρ
Τοκούζ
Ποζ-Χιουγιούκ
Εβτζή
Ακ-Τας

Τσικρικτζή
Τατ-Δερεσί
Ελμαλί-Κιολί
Σεκί-κασί
Κουσ-Καγιά
Κέισερι
Κούρτενι
Τεκκέ-Κιουνεγί
Γετί-Σεχερλί
Κατη-Κισλά
Χοπούτς
Άταλα
Καρατζά-Βιράν
Τσάχαλη
Όλουτζα
Παγτζετζίκ
Πελ Οπέν
Τουργούτ

Το μεταλλείο του Ακ Νταγ Ματέν δημιουργήθηκε στην περιοχή μεταξύ της Υοκάστης και της Σεβάστειας (Δυτικός Πόντος), από μια ομάδα Ελληνοποντίων μεταλλωρύχων που μετανάστευσαν με διάταγμα του Σουλτάνου Μαχμούτ του ΄Β. Η μετανάστευση άρχισε το 1826-28 και συνεχίστηκε μέχρι το 1850. Οι μεταλλωρύχοι κατάγονταν από την ευρύτεροι περιοχή της Αργυρούπολης - Κιμισ̌χανάς.
Τους μεταλλωρύχους μετανάστες ακολούθησαν και αρκετοί κρυπτοχριστιανοί από το χωριό Σταυρίν της Αργυρούπολης και έτσι σιγά-σιγά αναπτύχθηκαν γύρω από την κωμόπολη του Ακ Νταγ Ματεν 32 Ελληνικά χωριά με πνευματικό και εμπορικό κέντρο την ομώνυμη πόλη και 7000 κατοίκους από τους οποίους οι 5000 ήταν χριστιανοί.

Με τη ανταλλαγή των πληθυσμών οι κάτοικοι του Ακ Δαγ Ματέν εγκαταστάθηκαν στην πλειοψηφία τους στην Αριδαία του νομού Πέλλας.

Δείτε το αφιερωματικό βίντεο για το Ακ Δάγ Μαδέν

Δείτε το αφιερωματικό βίντεο για το Ακ Δάγ Μαδέν και των πέριξ αυτού χωρίων

 

ποντιακή,λαογραφία,τραγούδια,χοροί,ίμερας,σάντας,σαντάς,κρώμνης,πόντου,λύρα,τίκΙΜΕΡΑ
Κωμόπολη του Πόντου στην περιοχή της Αργυρούπολης.
Ήταν συνεχόμενη με την Κρώμνη και βρισκόταν στα ΒΑ της Τραπεζούντας.

Χτισμένη στους πρόποδες του όρους Θήχης σε υψόμετρο 1.500 μ. απο όπου οι μύριοι του Ξενοφώντα αντίκρισαν τη Θάλασσα, τα δε βουνά της αποτελούν συνέχεια των βουνών της Ζύγανας.
Είχε υγιεινό κλίμα και πλούσια βλάστηση. Λέγεται ότι χτίστηκε απο φυγάδες που ήρθαν στην περιοχή μετά την άλωση της Τραπεζούντας.
Οι κάτοικοί της ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Λόγω της δυσμορφίας του ορεινού όγκου όμως συχνά αναγκάζονταν να ξενιτευτούν.
Εκκλησιαστικά η Ίμερα ανήκε στη μητρόπολη Χαλδίας.

Δείτε το αφιερωματικό βίντεο για την Ίμερα Τραπεζούντος Πόντου
Πρίν τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο είχε 300 ελληνικές οικογένειες
Πριν τη μετανάστευση στη Ρωσία οι κάτοικοί της έφταναν τις 500 περίπου οικογένειες.
Χωριζόταν σε πέντε ενορίες :
Τσακαλενάντων - Ζητράντων - Καθημερεσίων - Γιαννάντων - Ζουβατσάντων,
και σε άλλες τρεις λίγο απομακρυσμένες απο το κέντρο της :
Μανδριά - Λειβάδι - Θωμάντων .
Κάθε ενορία είχε δικό της ναό. Λίγο πιο επάνω απο την κωμόπολη ήταν το βυζαντινό μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη που ήταν και τόπος παραθερισμού των κατοίκων της Τραπεζούντας αλλά και καταφύγιο των χριστιανών όταν τους εκδίωκαν οι τούρκοι. Οι κάτοικοι της Ίμερας ήταν εξαιρετικά φιλοπρόοδοι.

 

νικόπολη,γαρέσαρη,γαράσαρη,σεμπίνκαραχισάρ,πόντοςΝΙΚΟΠΟΛΗ - ΓΑΡΑΣΑΡΗ
Αρχαία πόλη του πόντου που οι ελληνοπόντιοι ονόμαζαν Γαράσαρη. Παλαιότερα ονομαζόταν και μαυρόκαστρον.

Χτίστηκε απο τον Πομπήιο το 66 π.Χ., σε ανάμνηση της νίκης του επι του Μιθριδάτη του Στ΄, όπως αναφέρει ο Στράβωνας
Το 1870 αριθμούσε 500 ελληνικές οικογένειες. Στο χωριό Λίτσασα της Νικόπολης, στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου που σώζεται ως σήμερα, ακόμα είναι γραμμένα τα ονόματα των Ελλήνων στους τοίχους, στο γυναικωνίτη και στο ιερό. Ονόματα και ημερομηνίες. Τα έγραψαν για να αφήσουν τα ίχνη τους, λίγο πρίν την ανταλλαγή.

Δείτε το σχετικό βίντεο για τον χορό Τιτιρεμέ της Νικοπόλεως απ τον ζουρνατζή Σπύρο Γαλετσίδη
Παραθέτω την παρακάτω στατιστική για τον Πόντο, πριν τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο.  Έχουμε 697.000 Έλληνες Χριστιανούς που κατοικούσαν σε 11 πόλεις , 41 κωμοπόλεις και 1.013 χωριά. Στην εκπαίδευση διατηρούσαν 7 ημιγυμνάσια , 3 γυμνάσια , 1 λύκειο, 1.047 σχολαρχεία και δημοτικά σχολεία, με 75.950 μαθητές και ακόμη 1.236 δασκάλους και καθηγητές.  Την Ορθοδοξία υπηρετούσαν 1.459 κληρικοί ο δε αριθμός των εκκλησιών ανήρχετο στις 1.131. Τέλος στις μεγάλες πόλεις οι Πόντιοι διατηρούσαν , φιλανθρωπικά ιδρύματα , φιλόπτωχες αδελφότητες και πολλά άλλα κοινωφελή ιδρύματα, τα οποία προσέφεραν τις υπηρεσίες τους αδιακρίτως σε Έλληνες και ξένους.

Δείτε το βίντεο και ακούστε τον Σπύρο Γαλετσίδη στο οτουράγ Ασού Κερέμ

 

ΜΠΑΛΤΣΑΝΑ
Χωριό στα ΒΑ της Νικόπολης κατοικούμενο απο 100 περίπου οικογένειες, με πλήρες δημοτικό σχολείο και 2 εκκλησίες.
Οι κάτοικοι του ασχολούνταν με τη γεωργία,κτηνοτροφία, μελισσοκομική και υλοτομία.

Δείτε ένα βίντεο με πλούσια λαογραφικά στοιχεία εκ του χωρίου Μπάλτσανα Νικοπόλεως Πόντου

 

σέρα,χορός,πόντος,τόνγια,θοανία,ΤΟΝ(Γ)ΙΑ (Θοανία)
Περιοχή στα ΝΔ της Τραπεζούντας στα νότια των Πλατάνων πέρα απο τον ποταμό Καλάνεμα.
Πρίν την ανταλλαγή κατοικούσαν 2000 ελληνόφωνες εξισλαμισμένες οικογένειες

Δείτε το βίντεο για ένα δημώδες Τονγιαλίδικο άσμα

Παρακολουθείστε το αφιερωματικό μας βίντεο για την Τόνια του Πόντου

 

ΑΡΤΑΧΑΝ
Πόλη του δυτικού Καυκάσου σε απόσταση 60 χλμ από το Κάρς. Ως το 1878 ανήκε στην οθωμανική αυτοκρατορία και κατόπιν πέρασε στα χέρια των Ρώσων με τη συνθήκη του Βερολίνου. Ελληνικοί πληθυσμοί μετοίκησαν στην περιοχή του Αρταχάν από τον πόντο μετά το 1878 όπου δημιούργησαν ακμαίες κοινότητες. Η περιοχή του Καυκάσου και του Κάρς είχε επιλεγεί από τους Έλληνες σαν τόπος μετανάστευσης λόγω της υπαγωγής των περιοχών αυτών στην ομόθρησκη Ρωσία.
Εκπατρισμοί άρχισαν για τους Έλληνες και στο Αρταχάν την περίοδο 1917-1925 λόγω του Ελληνοτουρκικού πολέμου και της Οκτωβριανής επανάστασης.
Οι Ελληνικές οικογένειες του Αρταχάν εγκαταστάθηκαν στην Πολίχνη Θεσσαλονίκης, στα Πορόϊα Συντικής Σερρών, στην Αθήνα και στη Μυτιλήνη.
Ήταν Ιανουάριος του 1919 και κράτησε ως τον Δεκέμβριο του 1920.

ΟΦΙΣ
Ή, η Οφία, ή ο Οφιούς. Περιοχή περί τον Όφι ποταμό, ανατολικά της Τραπεζούντας. Κύριο χαρακτηριστικό του πληθυσμού της ήταν ο ομαδικός εξισλαμισμός του κατά το 17 ο αιώνα, καθώς και η καθαρότητα (και αρχαιοπρέπεια) του γλωσσικού ιδιώματος που μιλούσαν οι Οφλήδες.

Δείτε ένα αφιερωματικό βίντεο για τον Όφη του Πόντου

Η έλλειψη μοναστηριών στην περιοχή συντέλεσε με την σειρά της σε αυτή την τραγική για τους Οφλήδες, κατάληξη, να εξισλαμισθούν μετά απο βασανιστήρια, διώξεις και αλλεπάλληλες δοκιμασίες.
Τον Όφη διαρρέουν και οι ποταμοί Καλοπόταμος και Μπαλτατζή Ντερέ, (Ψυχροπόταμος).
Η περιοχή χαρακτηρίζεται από λόφους, βουνά, χαράδρες και λαγκάδια.

Ο Όφης αποτελείτο από 65 χωριά που τα κατοικούσαν Έλληνες χριστιανοί που εξισλαμίστηκαν στα μέσα του 17 ο αιώνα δια της βίας. Περί το 1866 οι Οφλήδες κάτοικοι του Όφη έφταναν τις 15.000 ψυχές.
Τα ονόματα των χωριών τους μαρτυρούν την γνήσια Ελληνική τους καταγωγή : Αληθινός, Κοντού, Μεσοχώρι, Ξένος, Γοργορά, Όκαινα, Παλαχώρι (Παλαιοχώρι), Σαχάρω, Υψηλή, (απο όπου καταγόταν η οικογένεια των Υψηλάντηδων), Φωτεινός. Τα δέ επώνυμά των Οφλήδων δηλώνουν επίσης της αρχαιοελληνική τους καταγωγή : Αντώνογλου, Γιάννογλου, Φώτογλου, Παπάζογλου, Μαντάνης, Μερτζάνης κ.ά
Οι εξισλαμισθέντες Οφλήδες διατήρησαν μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών την Ποντιακή τους λαλιά και τα πατροπαράδοτα έθιμα. Φύλαξαν με σεβασμό τα κειμήλια όπως, ευαγγέλια-ιερά βιβλία-ιερά άμφια-χειρόγραφα-θυμιατήρια-σταυρούς-εκκλησιαστικά σκεύη.

Δείτε ένα βίντεο αναφορικά με τα λαογραφικά στοιχεία των Ελλήνων Οφλήδων
Διέφεραν κατά πολύ και απο όλους τους άλλους μουσουλμάνους τόσο στον χαρακτήρα όσο και στον πολιτισμό.
Οι Οφλήδες ήταν ήρεμοι άνθρωποι και ασχολούνταν με τα γράμματα και τις τέχνες με ιδιαίτερη κλίση στις θεολογικές σπουδές. Οι μουσουλμανικές ιερατικές σχολές του Όφη ήταν απο τις καλύτερες.
Σε παλιά χειρόγραφα οι περιοχές Κάνεως και Όφεως σημειώνονται ως επισκοπές Τραπεζούντος. Συνολικά εξισλαμίστηκαν περί τις 65.000 Έλληνες Οφλήδες.

Δείτε ένα βίντεο για την Μουσικοχορευτική παράδοση των Ελλήνων Οφλήδων

 

Print