Γεωγραφικόν και Ιστορικόν Λεξικόν Επαρχίας Χαλδίας Φ'. Το Σατάχ, ή τα Αρχαία Σάταλα, η Νέα Κνωσσός του Πόντου.

Το Σατάχ, τα Αρχαία Σάταλα, η Νέα Κνωσσός του Πόντου. Το Σατάχ, Τα Αρχαία Σάταλα, η Νέα Κνωσός του Πόντου. Τα αρχαία Σάταλα, γεωργικό χωριό κατοικούμενο από 180 οικογενειών Ερυθίνων, ή των Βυζαντινών Ερυθρίνων των κοινώς ονομαζόμενων Τουρκομάνων ή Κουζουλπάσιδων. Βρίσκεται στην υποδιοίκηση Αχαϊας ή Χαχαγίου (Κελκέτ) της διοίκησης Αργυρούπολης πάνω από τον Λύκο ποταμό ο οποίος πηγάζει από το όρος Σιουκιόρ. Απέχει 12 ώρες από την Αργυρούπολη και όχι 8 όπως γράφει εσφαλμένα ο οικονόμος Αθανάσιος Σουμελίδης.  Παρακολουθείστε το αφιερωματικό μου βίντεο

Οι κάτοικοι του Σατάχ ήταν ήπιοι στον χαρακτήρα, φιλόξενοι και φιλέλληνες. Αποστρέφονται τους τούρκους από φυλετικής άποψης αλλά και ως δυνάστες. Βρίσκεται λίγο πάνω από τον Λύκο ποταμό ανάμεσα σε λόφους και έχει πολλά αρχαία μνημεία του ενδόξου παρελθόντος καθότι υπήρξε κατά τους προ του Χριστού αιώνες και τους ρωμαϊκούς και έπειτα, έδρα ανθύπατου της ανατολικής Μικράς Ασίας όπως γίνεται κατάδηλο εκ των σωζόμενων ερειπίων, των φρουρίων, των τειχών, των αψίδων, των γεφυρών, των λουτρών αρχαίου ρυθμού, των τάφων και των επιτύμβιων πλακών, των αγγείων εξαιρετικής τέχνης και των κυκλώπειων τειχών, τα οποία μαρτυρούν την αρχαία προέλευση των Σατάλων, εκτός των εκάστοτε ανακαλυφθέντων και ανακαλυπτόμενων αρχαίων νομισμάτων και δαχτυλιολίθων που έρχονται στο φως καθώς οργώνονται οι κήποι και οι αγροί. Ευρήματα των μεταλεξανδρινών χρόνων και ιδίως του Αντίοχου και των Μιθριδατών, όπως διεπίστωσα δύο φορές όταν επισκέφθηκα τα Σάταλα το 1908 όταν πήγαινα ως διδάσκαλος στο Ερζιγγιάν αλλά και το 1921 πάλι, ως εξόριστος οπότε μπόρεσα να τα μελετήσω. Στο πιο πάνω από το χωριό φρούριο εκτός των καμίνων και των θολωτών δωματίων του, μέτρησα 16 πυλώνες κατασκευασμένους με τέχνη, καθώς και άλλα αξιοσημείωτα ευρήματα. Η σπουδαιότητα όλων αυτών έγκειται στο γεγονός ότι επρόκειτο για φρούριο στις εσχατιές του Βυζαντινού Κράτους και κατά την ορθότατη παρατήρηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών, του και Τραπεζούντος Χρυσάνθου Φιλιππίδη ότι τα Σάταλα ευρίσκοντο στη δημόσιας λεωφόρου από Αργυρούπολη προς Ερζερούμ που κατέληγε από το Μίθριον Όρος της Τραπεζούντας, οδό που ακολούθησαν και οι Μύριοι του Ξενοφώντα (βλέπε στο Αρχείον Πόντου, τόμος 4ος και 5ος σελ. 46 & 82 αντίστοιχα). Και ως φρούριο και ως Πόλις, όπως παρατηρεί ο Χρύσανθος, ήταν σπουδαίο κέντρο καθώς αποτελούσε σειρά των Ακριτικών φρουρίων και μάλιστα σε επίκαιρη θέση. Είναι λυπηρό ότι δεν έγιναν αρχαιολογικές ανασκαφές οι οποίες θα έφερναν πολλά στο φώς !!! Για τα Σάταλα έγραψαν πολλοί ιστορικοί, ουχί μονογραφικώς αλλά σε ιδιαίτερη πραγματεία, παρεμπιπτόντως αναφέρουμε τους : Θεόδοτο, Μέγα Βασίλειο, Κωνσταντίνο Λουκίτη, τον επί Ιουστινιανού Προκόπιο του εκ Καισαρείας, Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, Ιάκωβο Φαλμεράϋερ, Άθ. Παπαδόπουλο Κεραμέα, Ματθαίο Παρανίκα, Γεώργιο Σκαλιέρη, τον Οικονόμο Αθανάσιο Σουμελίδη, τον Τραπεζούντος Μητροπολίτη Χρύσανθο, καθώς κι έναν ανώνυμο Γερμανό Αρχαιολόγο, τον αρχ. Πανάρετο Τοπαλίδη καθώς και οι συναξαριστές της Ορθοδόξου Εκκλησίας και άλλοι, όλοι τους πάντως ομολογούν τα Σάταλα ως πόλιν αξιόλογον και φρούριον διάσημον εν τη ελάσσονι Ασία. Εκ των Συναξαριστών των μηνιαίων Μαρτίου και Δεκεμβρίου (έκδοσις Βενετίας του 1862) μανθάνομεν ότι εκεί εις τα Σάταλα προσήλθον εις τον επι του Διοκλητιανού Ανθύπατον Λυσίαν, Τραπεζούντιοι και κατήγγειλαν την μετά του Ευγενίου, Επισκόπου Τραπεζούντος κατάρριψην του εν Μιθρίω αγάλματος του Απόλλωνος, υπό των εκ Χαλδίας Βαλλεριανού του εξ Εδέσσης (Γιαγμούρτερες), Ακύλα του εκ Γοδαύων (Χάρσερας( και Κανιδίου του εκ Σολοχαίνης (Σολόχ̆αινας – Καραμουσταφά), οίτινες και συλληφθέντες και μεταφερθέντες εις Τραπεζούντα υπέστησαν τον μαρτυρικόν θάνατον, ως έγραψαν ο Ματθαίος Παρανίκας, και ο Οικονόμος Αθανάσιος Σουμελίδης εν τη “Εκκλησιαστική Αληθεία” των Πατριαρχείων (Τόμος ΙΘ’ 1899, αρ, 31 – σελ. 238, υποσημείωση 2α). Μάλιστα δε, ο τελευταίος, πειστικότατος εις την επί τούτου συγγραφήν του ηρανίσθη εκ των έργων του ιατροφιλοσόφου Λαζάρου Σκλήβα του Φυτιάνου : “Ακολουθία των εκ Χαλδίας αγίων Βαλλεριανού, Κανιδίου και Ακύλα” και του περί αυτών έργου του Μητροπολίτου Χαλδίας Διονυσίου Καδάνου του εκ της κώμης Τσίτης. Ο Μέγας Βασίλειος, Αρχιεπίσκοπος Καισαρείας ο εκ Νεοκαισαρείας του Πόντου. Για τα Σάταλα όπως προ-είπαμε έγραψαν ο Θεόδοτος και ο Μέγας Βασίλειος κατά την εν τω Πόντω υπέρ την Πουλαντσάκην διαμονήν του προς τον κόμητα Τεράντιον ούτως: “Ότι ο Θεόδωρος επίσκοπος Νικοπόλεως παρεκάλεσεν ημάς ίνα την τε εκκλησίαν αυτού επισκεψώμεθα και αυτόν λάβωμεν την μέχρι Σατάλαν οδοιπορίαν συνέμπορον”. Κατά τον Χρύσανθον Φιλιππίδην (αρχιεπίσκοπο Αθηνών και τέως Τραπεζούντος – Αρχείον Πόντου Τόμος 4ος και 5ος σελ 150) μανθάνομεν ότι ο Μέγας Βασίλειος συνωδά αποφάσεως της Β’ Οικουμενικής Συνόδου, έλαβε μέριμναν περί της καταστάσεως και ευσταθείας των κατά Πόντου Εκκλησιών και δη και των Σατάλων, ούτως: “Η μέριμνα του Μεγάλου Βασιλείου περί της καταστάσεως και ευσταθείας των κατά Πόντον Εκκλησιών προήρχετο όχι μόνον εκ της προς τον Πόντον συγγενείας του και οικειότητος αυτού και του κύρους, ό ήσκει καθ’ όλην την οικουμένην ο Μέγας Βασίλειος αλλά και εκ της ιδιότητος αυτού ως επισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας και επομένως ως εξάρχου της Ποντιακής διοικήσεως, καίτοι ο V. Schnltze φρονεί ότι ουδέποτε ο επίσκοπος Καισαρείας ήσκησε εξουσίαν εξάρχου επί των επαρχιών της Ποντιακής διοικήσεως (έργον του ιδίου Ι-88). Υπό την ιδιότητα ταύτην του εξάρχου, ήν ενίσχυε η υπέροχος αυτού προσωπική αξία, συγκαλεί ο Μέγας Βασίλειος τους επισκόπους της Ποντικής Διοικήσεως εις σύνοδον εν Καισαρεία, «εις τα κατάστασιν επισκόπων και εις βουλήν και σκέψιν πραγμάτων αξιών φροντίδων», δέχεται το βασιλικόν πρόσταγμα και γράμμα φιλικόν του κόμητος Τερεντίου και αναλαμβάνει δούναι επισκόπους της Αρμενία τους επιτηδείους άνδρας και ευλαβείς και συνετούς και της γλώσσης (της Αρμενικής) εμπείρους και τα λοιπά ιδιώματα του Έθνους επισταμένους». Παραγίνεται εις Σάταλα, ειρηνεύει τους της Αρμενίας επισκόπους, ανερευνά την περιχυθείσαν βλασφημίαν των αδελφώ Κυρίλλω τω Επισκόπω Αρμενία και ευρίσκει αυτήν ψευδώς κινηθείσαν εκ διαβολής των μισούντων αυτόν, ην και φανερώς ωμολόγησαν ενώπιον του Μεγάλου Βασιλείου, δέχεται ψηφίσματα παρά της Εκκλησίας Σατάλων, παράκλησιν έχοντα δοθήναι αυτοίς παρ’ αυτού Επίσκοπον, αν επανελθών εις Καισάρειαν εκλέγει και αποστέλλει τις Σάταλα γράφων τοις Σαταλεύσιν : “ήγαγεν εις έργον ο Κύριος του λαού αυτού τα αιτήματα και έδωκεν αυτώ ποιμένα δια της ημετέρας ταπεινώσεως”. Εν τω βίω του Μεγάλου Βασιλείου αναφέρεται και Ποιμένιος επίσκοπος Σατάλων, ως και η υπ’ αριθμ. 102 “Σαταλεύσι πολίταις επιστολή του διαμνημονευομένη υπό Migne (Ε.Π. 32.508). Αλλά εξ’ όλων των Ιστορικών, ο Προκόπιος ο εκ Καισαρεία, ιστορικός της αυλής του Ιουστινιανού, στο έργο του περί Κτισμάτων έγραψε αρκετά για τα Σάταλα (ΙΙΙ 3-4) ως εξής : “Σάταλα, πόλις επί σφαλερά ελπίδος ειστήκει, των μεν γάρ πολεμίων της γής ολίγω διέχει, εν δαπέδω δε χθαμαλώ κείται, λόφοις τε πολλοίς αμφ’ αυτήν επανεστηκόσιν υπόκειται, περιβόλων τε αυτή δια ταύτα έδει τοις επιβουλεύουσιν αμηχάνων ελείν αλλά και τοιαύτην του χωρίου την φύσιν ούση τα εκ του ερύματος σφαλερώτερα ήν, φαύλως τε αρχήν τη κατασκευή και παρέργως πεποιημένου και τω μακρώ χρόνω ήδη της οικοδομίας εκασταχού διαρρυγότος. Αλλά τούτο περιελθών ο βασιλεύς όλον, περίβολον ωκοδομήσατο ενταύθα νέον, υψηλόν μεν όσον υπερπεφυκώτας τους αμφ’ αυτόν λόφους δοκείν, ευρυνόμενον δε όσον επ’ ασφαλούς επανεστηκέναι το γε του ύψους υπέρογκον, και προτείχισμα δε πολλού άξιον λόγου πηξάμενος εν κύκλω τους πολεμίους κατέπληξε, και φρούριον δε Σατάλων ου πολλώ άποθεν οχυρόν άγαν εν χώρα Οσροηνών καλουμένη ωκοδομήσατο”. Εκ της όλης αυτής περιγραφής του Προκοπίου βλέπουμε ότι ακριβώς στην ίδια θέση βρίσκεται το σημερινό χωρίον Σατάχ και όχι Σαντάγ (όπως εσφαλμένα το αναγράφει ο Χρύσανθος) και βρίσκεται μεταξύ λόφων με υπερκείμενο ερειπωμένο φρούριο και τους διάφορους τοίχους του περιβόλου, και πολλά ερείπια των πολυτελών οικημάτων και επίγραφων τάφων και κιανοκράνων, όλα να δηλώνουν ότι υπήρξε πόλις ένδοξος, αποτελούσα το έσχατο όριο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στην Ανατολή και δικαίως ο μεγαλεπήβολος Ιουστινιανός έδωσε μεγάλη προσοχή στα Σάταλα, καθώς επιδιόρθωσε το φρούριο και τον περίβολον αυτού. Το Σατάχ, τα Αρχαία Σάταλα, η Νέα Κνωσσός του Πόντου. Στα τέλη του 14ου αιώνα ο Κωνσταντίνος Λουκίτης, πρωτοβεστιάριος της Αυτοκρατορίας, στο εγκώμιο του προς τον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Ευγένιο και των συναθλητών του, ονομάζει τα Σάταλα πόλιν υπαγόμενη εις την Μητρόπολιν Τραπεζούντος (βλέπε Παπαδοπούλου Κεραμέως Fontes Historii Imperii Trapezountini Petropoli 1897, σελ. 7). Πότε ακριβώς υπήχθη στη Μητρόπολη Τραπεζούντος δεν μπορούμε να το διευκρινίσουμε καθότι κατά τα Τακτικά της Επισκοπής Σατάλων υπαγόταν στη Μητρόπολη Σεβάστειας της Αρμενίας (Parthey, sel. 37, 703). Μόνο μετά 150-200 έτη τα Σάταλα υπήχθησαν εις τη Μητρόπολη Τραπεζούντας όπως γνωρίζουμε από την Ιστορία της Μονής Βαζελώνος του αρχιμανδρίτου Πανάρετου Τοπαλίδη (Τραπεζούς 1901, σελ.96-97). Παρόμοια και ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος στο περί Θεμάτων έργο του (Βιβλίον 1, σελ. 33) γράφει : “Και όπως ήδη από του αυτοκράτορος Ιουστινιανού πλείστα ανηγέρθησαν ανά τας χώρας ταύτας φρούρια, οία βορειότερον μέν είναι το Βαϊβερδών, τα Σάταλα και τα πλησίον αυτών κείμενα, Άρεων, Λυσίορμον, Λυταραριζών, Σισιλισσών κτλ”. Επίσης στα συγγράματα του Ιεροκλέους Γραμματικού και ιδίως εκ του Συνεκδήμου του, το οποίο γράφηκε το 532 μ.Χ. μαθαίνουμε ότι καθώς διαιρέθηκε ο Πόντος σε επαρχίες, έγιναν τρείς Μοδεράτορες ή Αρμοστίες δηλαδή : 1. Ο Διόσποντος ή Ελενόποντος, 2. Ο Πολεμωνιακός Πόντος και 3. Η Μικρά Αρμενία η οποία περιελάμβανε την χώρα του άνω Ευφράτου, ήτοι την Σεβάστειαν ως Μητρόπολιν και τας πόλεις : Νικόπολιν, Κολωνίαν, Σάταλα και Σεβαστούπολιν. Ωσαύτως και ο Ι. Φαλμεράϋερ ονομαστικώς στην Ιστορία του ανέφερε την πόλιν Σάταλα. Ο Γεώργιος Κ. Σκαλιέρης εν τω έργω του “Λαοί και Φυλαί της Μικράς Ασίας” (Αθήναι 1922, σελ. 49 & 314) παραπλανηθείς από το παρά τοις ορίοις κειμένου Χερροιάνων και Σαπίν Καραχισάρ χωρίου Σαντάχ, θέτει τα Σάταλα πέραν των Χαιριάνων εις την χώραν των Υψηλών Ερυθίνων (Αλίτζερα) με πρωτεύουσαν λέγων τα Σάταλα (Μεσουδιέ), όπερ λάθος ασυγχώρητον καθότι τα Σάταλα ευρίσκονται, ως είπον ανωτέρω, εν τη υποδιοικήσει Κελκετίου, της πάλαι ποτέ επισκοπής Χαχαϊου ή Αχαϊας. Δι’ όλων αυτών θέλω να δείξω ότι τα Σάταλα από αρχαιοτάτων χρόνων υπήρξε πόλις σημαντική από εθνικής και θρησκευτικής απόψεως και εκ της θέσεως αυτής, ως κείμενη εις τα όρια του Κράτους και επι της λεωφόρου Αργυρουπόλεως, Ερζιγγιάν και Μεσοποταμίας. Και σήμερον εισέτι εάν ενηργούντο αυτόθι ανασκαφαί, Νέα Κνωσός, άνεϋ υπερβολής θα εγίνετο, αλλά δυστυχώς η τουρκική κυβέρνηση εις τα τοιαύτα έργα εφάνη άστοργος. Ευχής έργον θα ήταν εάν αναλάμβανε το έργον κάποια ξένη αρχαιολογική εταιρία. Ο Οικονόμος Αθανάσιος Σουμελίδης επισκεφθείς τα Σάταλα, έγραψε στην Εκκλησιαστική Αλήθεια ότι προ τινών ετών ανεκαλύφθη εκεί άγαλμα παριστόν τον Ερμήν όπερ κατασχεθέν και μεταφερθέν κατετέθη εις το εν Κωνσταντινουπόλει Αυτοκρατορικόν Μουσείον. Καθ’ ά δε έμαθον τω 1903 εκεί ευρέθη οπίσθιος πούς ίππου εκ χρυσού ως και δύο ανθρώπιναι κεφαλαί εν λάρναξιν ζυγίζουσι ανά 5-6 οκάδες έκαστη. Προσέτι ήκουσα εν Ερζιγγιάν ότι Γερμανός τις περιηγητής τω 1880, απερχόμενος εις Ερζιγγιάν και διαμείνας εν Σατάλοις, ηγόρασε αρκετά χρυσά και αργυρά νομίσματα ως και έν χαλκούν άγαλμα και άλλα αρχαία αντικείμενα. Επίσης, κατά το λέγειν των κατοίκων του χωρίου Κιοτύλια, ευρέθησαν εκεί κεφαλή ανθρωπίνη εκ χρυσού και ετέρα εκ χαλκού και κεφαλή λέοντος εξ ορειχάλκου. Εν Σατάλοις εντός εγκολαπτής πλακός ανεκαλύφθη αρχαίον μεμβράνινον Ευαγγέλιον, όπερ αγορασθέν υπό των κατοίκων του πλησίον Ελληνικού χωριού Πηλός (Τσ̆αμούρ͜ια) αφιερώθη εις την Ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου του Χουτουρά, οπόθεν μετεφέρθη υπό του ηγουμένου της Κυρίλλου Ξενιτίδη εις Ρωσσίαν και αγνοείται η τύχη του. Κατά το πρόσφατο εις τη Δράμα ταξίδιόν μου έτυχα τον εν τω Φροντιστηρίω της Αργυρουπόλεως συμμαθητήν μου Δημήτριον Στεφανίδη εκ Καρμούτ του Κοασίου, όστις δια λόγους επαγγελματικούς ευρεθείς εν Σατάλοις συνέτυχε εκεί επί χειμάρρου, μαρμάρινην τετράγωνον πλάκα εφ’ ης ανέγνωσε και αντέγραψε την εξής επιτύμβιον επιγραφήν :
“Ενταύθα Μ.Τ. κείται Μακάριος ο δούλος Λατίνος ο διδάσκαλος”
Πολύ θα ωφελούντο και οι εκ Λερίου και Κοασίου εις τα μέρη εκείνα μεταβαίνοντες και εξασκούντες το επάγγελμα του γανωτού ημέτεροι, εάν ήσαν ικανής παιδείας κάτοχοι, διότι καθ’ α λέγουσι προσεφέροντο εις αυτούς νομίσματα και χάλκινα σκεύη αρχαία, άπερ αν και έφερον επ αυτών εικόνας και άλλας, εξαίσιας τέχνης προσωπογραφίας, κατασυνετρίβοντο προς επιδιόρθωσιν των μαγειρικών σκευών. Το χωρίον Σατάχ θεωρείται υπό των Αρμενίων, ως απαισίας μνήμης, διότι εκεί εύρον τον βίαιον θάνατον πολλοί Αρμένιοι εκ Τραπεζούντος.

Συνεχίστε την περιήγηση σας στη Χαλδία. Στα επόμενα αφιερώματα μας θα γνωρίσετε τα χωριά, τα ποτάμια, τα όρη και τα τοπωνύμια της επαρχίας Χαλδίας. Ένα εξαιρετικό πόνημα του αείμνηστου κ. Γεωργίου Κανδηλάπτη Κάνι.

Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com  

Pin It

Print

Add comment


Security code
Refresh

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ