Η Κοίμηση της Θεοτόκου και ο Δεκαπενταύγουστος στον Πόντο

Η κοίμηση της Θεοτόκου είναι μία από τις μεγαλύτερες θεομητορικές εορτές που εορτάζονται με λαμπρότητα στην μητροπολιτική Ελλάδα. Και στον Πόντο οι γιορτές αυτές δεν υστερούσαν σε λαμπρότητα, εφόσον απέβλεπαν στο πρόσωπο της Παναγίας.

Την ημέρα αυτή γιόρταζαν και γιορτάζουν και σήμερα όσοι από τους Έλληνες του Πόντου εκτός από τα συνηθισμένα, έχουν τα ονόματα Μαρία, Παναγιώτης, Παναγιώτα, Παρθένα, Συμέλα ή Σουμελά προς τιμή της Παναγίας Σουμελά και Δέσποινα, Δεσποινή και Ποινή. Ο λαϊκός τραγουδιστής τραγουδά στον Πόντο:
«Σουμέλα λέν’ την Παναγιάν, Σουμέλα λέν’ κι εσένα,
θα προσ̌κυνώ την Παναγιάν κι έρχουμαι με τ’ εσένα». Η Κοίμηση της Θεοτόκου και ο Δεκαπενταύγουστος στον Πόντο. 
Η Παναγία για μας τους ορθοδόξους πέρασε από θνητό θάνατο και ταφή και παρέδωσε την ψυχή της στο Χριστό και όπως μας πληροφορεί ο Δ.Σ. Λουκάτος, το γεγονός αυτό δεν είναι πένθιμο αλλά χαρούμενο γιατί η Παναγία μετέστη προς την αιώνια ζωή όπως πολύ χαρακτηριστικά αναφέρει το απολυτίκιο της:
«Ἐν τὴ Γεννήσει τὴν παρθενίαν ἐφύλαξας,
ἐν τὴ Κοιμήσει τὸν κόσμον οὐ κατέλιπες Θεοτόκε,
μετέστης πρὸς τὴν ζωήν, μήτηρ ὑπάρχουσα τῆς ζωῆς,
καὶ ταὶς πρεσβείαις ταὶς σαὶς λυτρουμένη,
ἐκ θανάτου τᾶς ψυχᾶς ἠμῶν.
Κατά το Συναξάριο οι Άγιοι Απόστολοι έθαψαν την Παναγία στον κήπο της Γεσθημανή. Άλλη άποψη είναι ότι η Παναγία πέθανε κοντά στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο και τάφηκε στην Έφεσο της Μικράς Ασίας. Η Παναγία στη σκέψη όλων των Ελλήνων είναι η προστάτις, η αντιλήπτωρ και βοηθός σε όλους τους πόνους και τα βάσανα των ανθρώπων είναι το καταφύγιο όλων των δοκιμαζόμενων, η σκέπη των ορφανών και των απελπισμένων, γι αυτό και σε όλα τα μέρη της Ελλάδας υπάρχουν προς τιμήν της ναοί και μοναστήρια. Το ίδιο συνέβαινε και στον Πόντο. Σε όλα σχεδόν τα χωριά υπήρχε ναός ή ξωκλήσι ή λαμπρές Μονές στις πιο ειδυλλιακές τοποθεσίες αφιερωμένες στο πρόσωπο της Υπεραγίας Θεοτόκου. Την ημέρα αυτή γίνονταν συνήθως βαπτίσεις, αρραβώνες, γάμοι κτλ. Στην Ίμερα και στην Κρώμνη τραγουδούσαν σχετικώς:
Νασάν εμάς τοι Ιμερίτ’ς π’ έχομε Παναϊαν
σην εορτήν ατ’ς σπάζομε καν εκατό αρνία.
Ενώ στο Σταυρίν έλεγαν:
Εμέν η μάνα μ’ είπε ‘με απέσ’ ση Πελα(γ)ίας
Υιέ μ’ θα υπαντρεύω ‘σε τ’ Αυγούστ τη Παναϊας.
Στο χωριό Αντρεάντων της Αμισού πίστευαν ότι η Παναγία θεραπεύει όλες τις αρρώστιες. Ναοί και αγιάσματα της υπήρχαν τόσο στο χωριό όσο και στην γύρω περιοχή. Έτσι με χαρά επισκέπτονταν Τη Τσ̌αουδίνας την Παναϊαν, τ’ Αε-χλάρας την Παναϊαν , τη Σαμουντάς την Παναϊαν, τη Τσ̌ινίκ την Παναϊαν, τη Καράτουζλας την Παναϊαν. Στα Κοτύωρα κατά πληροφορίες του Ξενοφώντος Άκογλου (Ξενίτα) γιόρταζαν τ’ Αυγουστί’ τη Παναγίας με γλέντια και χαρές. Εδώ συνήθιζαν να λένε στην τουρκική γλώσσα: «Αυγουστοσούν ονπεσ̌ιντέ, γεϊλέ τζ̌ανίκ πιρ ολούρ» δηλαδή στις 15 του Αυγούστου εξοχή και κάμπος το ίδιο είναι, εννοώντας ότι αυτή την εποχή δροσίζει πια και υποφέρεται η ζέστη και στους κάμπους. Ακόμη παραδέχονταν ότι και η γιορτή αυτή μπορούσε να έχει και τις κακοκαιρίες της και γι αυτό έλεγαν: «Τη Παναγίας η φουρτούνα». Πολλοί Κοτυωρίτες από την παραμονή πήγαιναν σε ένα χωριουδάκι κοντά στο Ιασώνειο ακρωτήριο το Γιάσον 23 χιλιόμετρα βορειοδυτικά από τα Κοτύωρα. Εκεί υπήρχε ναός αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και πολλοί ήταν εκείνοι που «ετάγουνταν σην Παναϊαν» πηγαίνοντας άλλοι διά θαλάσσης και άλλοι πεζοί ή όπως έλεγαν: «επέν’ναν τ' έξ΄». Στο προσκύνημα πήγαιναν πολλοί και από άλλες ελληνικές πόλεις και χωριά, όπως ήταν η Φάτσα, η Οινόη (Ούνγια) και τα περίχωρα. Όσοι ήταν στο Τσ̌άμπασιν πήγαιναν ση Σιναλούς την Παναγιάν 9 χιλιόμετρα νότιο ανατολικά του Τσ̌άμπασιν, ή ση Γαράσαρης (Νικόπολης) την Παναγίαν όπου επίσης γίνονταν μεγάλα πανηγύρια. Πολύ λίγοι ήταν εκείνοι που πήγαιναν ση Σουμελάς ή ση Κατέφορα την Παναγίαν. Λαμπρότατος εορτασμός με συρροή μεγάλου πλήθους γινόταν στα δύο μεγάλα μοναστήρια του Πόντου που γιόρταζαν τον δεκαπενταύγουστο στην Παναγία Σουμελά και την Παναγία Γουμερά. Η πρώτη ήταν αρχαιότερη κατά πέντε αιώνες σην Κατεφορίαν, ενώ η δεύτερη σε απόσταση 110 χιλιομέτρων από την Τραπεζούντα σην Ανεφορίαν. Και οι δυο μονές κύριο γνώρισμα είχαν το κρυφό σχολειό. 
Η Μονή Σουμελά που ιδρύθηκε το 386 μ.Χ., βρίσκεται στο βάθος μιας μαγευτικής κοιλάδας που τη διαρρέει ο Πυξίτης ποταμός. Εκεί το πράσινο οργιάζει και η ποικιλία των δέντρων και των θάμνων κάνουν τη φύση φανταστική. Το όνομα της Μονής προήλθε από τη φράση εις του μελά, δηλαδή εις το όρος του Μελά και στη συνέχεια έγινε στου Μελά και αργότερα Σου-Μελά και τέλος Σουμελά. Κτήτορες της μονής ήταν ο Αθηναίος μοναχός Βαρνάβας και ο ανιψιός του Σωφρόνιος. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι ενώ σε όλες τις γύρω καταπράσινες περιοχές λαλούσε το πουλί “πλούτος” κούκος, στης Παναγίας στο ποτάμι, σε εκείνο το ατελείωτο δάσος ο κούκος καμιά φορά δεν λάλησε. Η παράδοση αναφέρει ότι οι δυο μοναχοί ακολούθησαν την εικόνα της Παναγίας της Αθηναίας από την Αθήνα η οποία τους οδήγησε στην Ανατολή. Μετά από μακρινό ταξίδι έφτασαν στο δάσος του όρους Μελά ακολουθώντας μια δυνατή βοή που έβγαινε από την εικόνα. Στο δάσος του Μελά όμως φώλιαζαν πολλοί κούκοι οι οποίοι φώναζαν πολλοί. Τότε οι δυο μοναχοί στάθηκαν και παρακάλεσαν: «Ευλογημένα πουλία απ’ αδά και άνθεν άλλο να μην κουϊζετεν και χάνομε την βοήν και την εικόνα», δηλαδή ευλογημένα πουλιά από δω και πάνω να μη φωνάξετε άλλο και χάσουμε την βοή (ήχο) και την εικόνα. Πραγματικά τα πουλιά αυτά άλλο δεν φώναξαν και έτσι οι μοναχοί ακούγοντας πάλι τη βοή ακολούθησαν την εικόνα, η οποία πήγε και στάθηκε σε μια σπηλιά στην οποία οι δυο μοναχοί έχτισαν την περίφημη μονή της Παναγίας Σουμελά. Την παράδοση αυτή μάλιστα, διασώζει το σχετικό τραγούδι:
Σην Σουμελά την Παναγιάν ο πλούτον ‘κ̌ι κουίζει
με το να επλάστεν πουλίν, ατο πα κάτ’ νουνίζει».
δηλαδή «Στη μονή της Παναγίας Σουμελά ο κούκος δεν φωνάζει, με το να έγινε πουλί και αυτό κάτι σκέπτεται». Σπουδαιότατη ήταν η δράση της μονής από άποψη πνευματική, ηθικοθρησκευτική και κοινωνική, γι αυτό και την προστάτεψαν ιδιαιτέρως όλοι οι Κομνηνοί αυτοκράτορες της Τραπεζούντας με διάφορα χρυσόβουλα και πολλές δωρεές σήκωσαν γύρω της τα κάστρα, έχτισαν κελιά και άλλους βοηθητικούς χώρους και εγκατέστησαν γύρω της φρουρούς. Μάλιστα ο Αλέξιος, ο Γ’ επέτρεψε 48 χωριά να βρίσκονται στη δικαιοδοσία της μονής. Πολλοί ήταν οι επιδρομείς που την επιβουλεύτηκαν, αλλά πάντα η Παναγία η Σουμελιώτισσα έκανε το θαύμα της και η μονή στο διάβα των αιώνων προσέφερε στους χριστιανούς τις πολύτιμες υπηρεσίες της ως τη μοιραία Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Τότε οι τούρκοι δεν άφησαν λίθον επι λίθου, λεηλάτησαν και έκαψαν τη μονή. Ευτυχώς οι μοναχοί της μονής είχαν προλάβει να θάψουν την εικόνα της Παναγίας, τον Τίμιο Σταυρό του Μανουήλ Κομνηνού και το Ευαγγέλιο του Οσίου Χριστοφόρου. Κειμήλια σπουδαιότατα τα οποία αργότερα το 1931 και ύστερα από διαβουλεύσεις έφεραν στην Ελλάδα. Τα κειμήλια αυτά βρίσκονται σήμερα στη νέα μονή Σουμελά στην Καστανιά Βερμίου. Στον Πόντο κυρίως η μονή της Παναγίας Σουμελά, καθώς και τα άλλα μοναστήρια είχαν γίνει καταφύγιο των καταδιωκόμενων χριστιανών, ένα πραγματικό πνευματικό και εθνικό κέντρο. Οι ιερομόναχοι επισκέπτονταν τα χωριά του Πόντου διδάσκοντας την χριστιανική θρησκεία και τονώνοντας το εθνικό τους φρόνημα, την εθνική τους συνείδηση. Τέλος, είχε αναδειχθεί σε κέντρο παιδείας που ανέδειξε πολλούς λογίους δασκάλους, ιερείς και αρχιερείς. Η μονή της Παναγίας Σουμελά έγινε τόπος προσκυνήματος όλων σχεδόν των χριστιανών του Πόντου. Έγινε σύμβολο, έγινε ιδέα. Εδώ τον δεκαπενταύγουστο κατέφευγαν στη χάρη της όλοι να προσκυνήσουν την ιερή της εικόνα, να φέρουν τα τάματα τους, να παρακαλέσουν για τους αρρώστους τους, να κάνουν βαπτίσεις και γάμους. Εδώ προσέρχονταν και τις παραμονές του εννιάμερου της Παναγίας πολλοί μάλιστα μερικές μέρες νωρίτερα για να έχουν καιρό να νηστέψουν να εξομολογηθούν και να μεταλάβουν, προσέρχονταν ομάδες-ομάδες από τα χωριά, γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι όλοι με τις πιο όμορφες φορεσιές τους, τα παλικάρια με τις πατροπαράδοτες φορεσιές τις ζίπκες τους και πλήρη οπλισμό και συνοδός τους, πάντα η γλυκόλαλη λύρα, ο κεμεντζές. Όταν πλησίαζαν στην μονή στο πρώτο αντίκρισμα της άρχιζαν οι πρώτοι πυροβολισμοί για να πυκνώσουν αργότερα ενώ οι μοναχοί στην είσοδο ανταπαντούσαν χτυπώντας τα σήμαντρα και αντιβούιζε όλη η περιοχή χαρμόσυνα. Κάθε τόσο νέοι προσκυνητές κατέφθαναν και το έθιμο επαναλαμβανόταν από την παραμονή του δεκαπενταύγουστου ως τα εννιάμερα της Παναγίας. Σήμερα η Ιερά Μονή παραμένει ένα ερείπιο και τίποτα δεν μπορεί να παραβληθεί με τα περασμένα της μεγαλεία. Ο τόπος ερημώθηκε, αλλά η γιορτή της ποτέ δεν είναι δυνατόν να ξεχαστεί, γι αυτό και πάλι το δεκαπενταύγουστο η Παναγία Σουμελιώτισσα περιμένει τους πιστούς της να πάνε στη χάρη της στη νέα εκκλησία που χτίστηκε με τις ενέργειες του Φίλωνα Κτενίδη και του ιδρύματος Παναγίας Σουμελά στην Καστανιά Βερμίου. Σήμερα ο ποντιακός πληθυσμός έχει τη δική του Παναγία, την Παναγία Σουμελά που δεν είναι απλώς μια εικόνα, αλλά ένα σύμβολο όπως ο Παρθενώνας για την Αθήνα, όπως η Αγιά Σοφιά για την Κωνσταντινούπολη. Η Παναγία Σουμελά εξακολουθεί να παραμένει αθάνατη, ιδέα, ιστορία, καρδιά, σύμβολο και έμβλημα της υποστάσεως του Ελληνισμού του Πόντου. Στην Παναγία Γουμερά πήγαιναν κυρίως οι κάτοικοι από τα χωριά Αυλήανα, Σαρπίσκια, Μαυρενά, Ρυάκιον, Άδισα, Τσίτη, Παλαιχώρι, Τσιμπρικά, Χαβίανα, Κορκοτά, Τσολόχ̌αινα, Αμπρικάντων, Κορόνιξα, Ματσερά, Σαραντάρ’, Φιτιανάντων, Σιμικλή, Δέσμενα κ.ά. Κλείνοντας το σεμνό αυτό αφιέρωμα, σας προτείνω να παρακολουθήσετε τις ακόλουθες αναρτήσεις μου: Η Ιερά Εικόνα της Παναγίας Σουμελά / Χαζηβασιλειάδης Νικόλαος / Καπίκιοϊ Τραπεζούντας - Πόθεν το όνομα Σουμελά Παναγία - Ι.Κ. Βαλαβάνη, Ποντιακή Εστία 1951 - Πρώτο άρθρο 1881 - Το Ευαγγέλιον του Οσίου Χριστοφόρου & ο Σταυρός του Μανουήλ Κομνηνού. Ιερά Μονή Σουμελά - Γεώργιος Τριανταφυλλίδης ο Τραπεζούντιος - Έτοιμος για το πανηγύρι της Παναγίας Σουμελά - Κρωμέτ΄κα Τραγωδίας 3ο - Για την Παναγία Σουμελά - Δημοτικά Τραγούδια Πόντου - Κρωμέτ΄κα Τραγωδίας 11ο - Αφιερωμένα στην Παναγία Σουμελά - Γ. Κανδηλάπτη (Κάνι) - Ιερά Σταυροπηγιακή Μονή της Παναγίας Γουμερά. Ιστορία Θρύλοι Παραδόσεις (Γ.Κανδηλάπτη) - Κορκοτάς Χαλδίας Πόντου / Παναγιώτης Αναστασιάδης Διδάσκαλος & Ι. Μονή Παναγίας Γουμερά - Πανηγυρισμός εις την Παναγίαν Γουμερά του Πόντου - Ιερά Μονή Παναγίας Γουμερά Α΄ Μέρος στην Τσίτη Αρδάσσης Πόντου - Κιόβ Τεπέ, Παναγίας χωρίον ή Μοναστήρ, Τζαμλή Καλέ & Τη Πασό Βεη, Χωρία Χαπές̆ Κολωνίας - Ιερά Μονή της Θεοτόκου (Μικρέσσα) Κρώμνης Χαλδίας Πόντου - Θρύλοι και Μοναστήρια του Πόντου (Σάρουτζε και Μονή Φωτοβόλα, ή Χωτόβολα) - Γεωγραφικό Λεξικό Χαλδίας : Χουτουρά, Μονή Αγίου Γεωργίου, Μονή Θεοτόκου των Καλογραιών

Η Κοίμηση της Θεοτόκου και ο Δεκαπενταύγουστος στον Πόντο. Πηγή: Ποντιακή Λαογραφία της Έλσας Γαλανίδου Μπαλφούσια – Αρχείον Πόντου παράρτημα 19 Αθήνα 1999, Επιτροπή Ποντιακών Μελετών.

Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com