Οι Άγιοι Μεγάλοι Τεσσαράκοντα μάρτυρες οι εν Σεβαστεία του Πόντου μαρτυρήσαντες τω 320 μ.Χ.

Τω αυτώ μηνί Μαρτίω Θ΄μνήμη των αγίων Μεγάλων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων των εν Σεβαστεία τη πόλει μαρτυρησάντων.
»» Πληρούμεν υστέρημα σου Σώτερ, πάθους,
»» Τεσσαράκοντα, συντριβέντες τα σκέλη.
»» Αμφ΄ ενάτη εάγη σκέλη ανδρών τεσσαράκοντα.

Ούτοι οι Άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες κατήγοντο μεν από διαφόρους πατρίδας, όλοι δε ήσαν στρατιώται υπό ένα αρχιστράτηγον κατά τους χρόνους Λικινίου βασιλέως εν έτει τκ΄ (320), πιασθέντες δε δια την εις Χριστόν πίστιν και εξετασθέντες, πρώτον μεν φορτώνονται αλυσίδας και δεσμά και παραδίδονται εις την φυλακή. Έπειτα δε κτυπώνται με πέτρας εις τα πρόσωπα και εις τα στόματα αι δέ πέτραι ριπτόμεναι δεν εκτύπων τους μάρτυρας αλλά γυρίζουσαι οπίσω εκτύπων εκείνους οίτινες τας έρριπτον. Έπειτα ενώ ήτο ψύχος και πάγος πολύ και μάλιστα εις την χώραν της Σεβάστειας, όπου το ψύχος είναι υπερβολικόν, κατεδικάσθησαν οι μακάριοι ούτοι μάρτυρες να βληθώσι γυμνοί στη λίμνη της πόλεως. Επειδή δε είς από τους τεσσαράκοντα μικροψυχησας υπήγεν εις το λουτρόν το οποίο ήταν εκεί πλησίον ανημμένον και άμα τον προσέβαλεν η θέρμη του λουτρού διελύθη, δια τούτο ο φύλαξ όστις εφύλαττε έξω βλέπων τούτο εμβήκε μόνος του εις την λίμνην και αντί εκείνου του λιποτάκτου κατέστησε τον εαυτόν του μετά των αγίων Μαρτύρων. Παρεκινήθει δε εις τούτο εξ αιτίας τοιαύτης προ του να υπάγη εις το λουτρόν ο ολιγόψυχος εκείνος, είδεν ο φύλαξ έν ουράνιον φως περικυκλόνων τους αγίους μάρτυρας και στεφάνους λαμπρούς επάνω εις τας κεφαλάς ενός εκάστου, είς δε μόνον από αυτούς έμεινε αστεφάνωτος(*). Ότε δε εξημέρωσε επειδή οι άγιοι ήσαν λιποθυμισμένοι, ακόμη δε ήσαν ζωντανοί, συνετρίβησαν αυτών τα σκέλη και ούτω παρέδωκαν τας ψυχάς των εις χείρας Θεού και έλαβον τους αμαράντους στεφάνους του μαρτυρίου. Πολλά δε επιθυμητός ήτο εις τους τότε χριστιανούς ο υπέρ Χριστού θάνατος και δήλον εκ τούτου. Είς δηλαδή μάρτυς από τους τεσσαράκοντα, νέος κατά την ηλικίαν Μελίτων κατά το όνομα δεν είχε αποθάνει όθεν ο τύραννος επρόσταξε να μην συντρίψωσι τα σκέλη του, αλλά να τον αφήσωσιν απείρακτον νομίζων ότι επειδή ήτο νέος και δυνατός εις το σώμα θα ζήσει, ίσως δε και θα μεταστραφή από την πίστη του Χριστού. Όθεν βλέπουσα αυτόν η μήτηρ του ακόμα ζωντανό και φοβούμενη μήπως δια το νεαρόν και φιλόζωον δειλιάσει και βρεθεί ανάξιος της τιμής και τάξεως των συστρατιωτών του, ίστατο πλησίον του υιού της και εκτείνουσα τας χείρας εις αυτόν με σχήμα και με βλέμμα και με πάντα τρόπον εσπούδαζε να εμβάση θάρρος και ανδρεία εις την καρδίαν του, «Τέκνον εμοί γλυκύτατον λέγουσα, τέκνον ήδη του ουρανίου πατρός ολίγον ακόμη υπόμεινον, δια να γείνης τέλειος μάρτυς Χριστού, μη φοβηθής τας βασάνους, ιδού αοράτως παρίσταται ο Χριστός βοηθός. Ακόμη ολίγον τέκνο μου και πλέον δεν θέλεις λάβει κανένα λυπηρόν ούτε κανέν επίπονον. Όλα τα βάσανα επέρασαν, όλα τα δεινά ενίκησας με την ανδρία σου, χαρά θέλει σε δεχθεί μετά ταύτα, ηδονή, άνεσις, ευφροσύνη, άλλα αγαθά τα οποία θα απολαύσεις συμβασιλεύων με τον Χριστόν και πρεσβευτής γενόμενος εις αυτόν δι’ εμέ την μητέρα σου». Επειδή δε είδεν η φιλόθεος μήτηρ ότι οι στρατιώται έβαλαν τα λείψανα των αγίων επάνω εις τας αμάξας τον δε υιόν της αφήκαν με ελπίδα ίσως και ζήση, τούτου χάριν η καλή και ανδρεία μήτηρ νομίσασα την ζωήν ταύτην του υιού της ότι είναι περισσότερο θάνατος παρά ζωή, κατεφρόνησε μεν την ασθένεια της γυναικός, ελησμόνησε δε και τα σπλάχνα τα μητρικά καί σηκώσασα τον υιόν της επάνω εις τους ώμους της ηκολούθει οπίσω εις τας αμάξας μεγαλοψύχως διότι επληροφορείτο η μακαρία ότι τότε θέλει ιδή ζωντανόν τον υιόν της, όταν τον ιδή δια τον Χριστόν αποθαμένον. Ότε δε είδεν ότι παρέδωκε την ψυχήν του φερόμενος επάνω εις τους ώμους της τότε ελευθερωθείσα από πάσαν φροντίδα χόρευε και εσκίρτα δια το τοιούτον χαροποιόν τέλος του υιού της, όθεν φέρουσα το λείψανον του έως εις τον τόπον όπου ήσαν τα άλλα λείψανα των αγίων, εκεί απέθεσε το φίλτατον τέκνον της και με άλλους συστρατιώτας τούτο συνηρίθιμησεν, ίνα μηδέ το σώμα του χωριστεί από τα σώματα των αγίων, με τας ψυχάς των οποίων εσπούδαζε να συναριθμίση και την ψυχή του υιού της. Ανάψαντες δε οι στρατιώται μεγάλη πυρκαϊάν κατέκαψαν τα σώματα των αγίων, έπειτα είτι έμεινεν το έρριψαν εις τον ποταμόν φθονούντες να μη λάβωσι αυτά οι χριστιανοί. Αλλ’ όμως κατά θείαν οικονομίαν συνήχθησαν τα άγια λείψανα εις τον κρημνόν του ποταμού, τα οποία λαβόντες τινές χριστιανοί εχάρισαν εις τους ορθοδόξους πλούτον ασύλητον. Τελείται δε η των τεσσαράκοντα τούτων ιερά σύναξις και εορτή εις τον αγιώτατον και μαρτυρικότατον αυτών ναόν, τον ευρισκόμενον πλησίον εις το Χάλκινον τετράπυλο (όρα τον κατά πλάτος βίον αυτών εις το Νέον Θησαυρόν). Οι Άγιοι Μεγάλοι Τεσσαράκοντα μάρτυρες οι εν Σεβαστεία του Πόντου μαρτυρήσαντες τω 320 μ.Χ.
Σημείωσαι ότι εγκώμιον έχει στους τεσσαράκοντα Αγίους μεγάλους μάρτυρας και ο Άγιος Νύσσης Γρηγόριος και ο Αστέριος Επίσκοπος Αμασείας είναι δε ελληνικά. Το δε εγκώμιον του Μεγάλου Βασιλείου μετεφράσθη μεν παρ’ άλλου εις το απλούν, εδιορθώθει δε παρ’ εμού, ευρίσκονται δε πάντα εις την Ιεράν και Βασιλικήν Μονήν του Ξηροποτάμου. Και τούτου δε σημείωσαι ότι εν τινι χειρογράφω βιβλίω του Τυπικαρείου της των Ιβήρων Μονής ευρίσκεται είς Κανών Παρακλητικός προς τους Τεσσαράκοντα, εν δε τη Λαύρα και εν τη Μονή των Ιβήρων σώζεται και το Ελληνικόν των Τεσσαράκοντα μαρτύρων ου η αρχή: «Είχε μεν τα Ρωμαίων σκήπτρα Λικίνιος». Εν δε τη Μεγίστη Λαύρα ευρίσκεται έτι διήγησις περί αυτών και των ονομάτων αυτών ης η αρχή: «Κατά τους καιρούς Λικινίου του βασιλέως ην διωγμός μέγας των Χριστιανών», έχει δε και εγκώμιον εις τους Αγίους Μάρτυρας, ο Άγιος Εφραίμ ού η αρχή: «Εικόνα μαρτυρικήν διαγράψαι βούλομαι» (τόμος β΄ της εν Ρώμη εκδόσεως). 

(*) Όρα και τον Μέγαν Βασίλειον εν τω εις τους Τεσσαράκοντα τούτους μάρτυρας εγκώμιον λέγοντα, ότι προτού να εκβή ο ολιγόψυχος εκείνος από την λίμνη είδε ο φύλαξ τα ανωτέρω, ούτω γαρ φησίν: «Ως δε οι μεν ηγωνίζοντο ο δε επετήρει το εκβησόμενον, είδε θέαμα ξένον, δυνάμεις τινάς εξ’ ουρανού κατιούσας και οίον παρά βασιλέως δωρεάς μεγάλας διανεμούσας τοις στρατιώταις αί, τοις μέν άλλοις πάσι διήρουν τα δώρα, ένα δε μόνον αφήκαν αγέραστον, ανάξιον κρίνασαι των ουράνιων τιμών. Ός ευθύς προς τους πόνους απαγορεύσας προς τους εναντίους απηυτομόλησε. Σημείωσαι ότι εκ του εγκωμίου τούτου του προς τους Τεσσαράκοντα του Μεγάλου Βασιλείου αυτολεξεί είναι ηρανισμένα και τα τροπάρια του εσπερινού των Αγίων ήγουν το «Φέροντες τα παρόντα γενναίως» κ.τ.λ.. Και τούτο δε σημείωσαι ότι εν τω Δοξαστικώ των Αποστίχων τω περιέχοντι τα ονόματα των αγίων Τεσσαράκοντα αριθμούνται ονόματα τριάκοντα εννέα και όχι τεσσαράκοντα. Αγίου Μεγάλου Βασιλείου Ομιλίας εις τους Αγίου Τεσσαράκοντα Μάρτυρας.  Λείπει δε το όνομα του δεσμοφύλακος όστις αντί του λειποτακτήσαντος εισήλθεν εις τη λίμνη και ήθλησεν, ωνομάζετο δε Αγλάϊος, ως εν τω κατά πλάτος βίω των αγίων αναφέρεται, Όθεν πρέπει και αυτό να προστίθεται εκεί απαραιτήτως, ίνα μη κολοβός είη ο αριθμός των Τεσσαράκοντα. Αγιολόγιον Πόντου (Άγιοι και Μάρτυρες στον Πόντο καθώς και λαογραφικά θέματα γύρω απο την Εκκλησία και τους Αγίους)

Πηγή: Μέγας Συναξαριστής του εν Αγίοις Πατρός ημών Νικοδήμου του Αγιορείτου

Αγιολόγιον Πόντου – Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com