Άγιον Όρος & Πόντος του Ιωάννη Σαλτσή. Γύρω από τα χιλιόχρονα του Αγίου Όρους
Με χαρούμενη ηθική έξαρση ο Ελληνισμός αλλά και όλη Ορθοδοξία εορτάζουν την χιλιετηρίδα του Αγίου Όρους. Και είναι ο εορτασμός ψυχικός, πνευματικός, μεγάλης Ιστορικής σημασίας για το Πανελλήνιο. Εδώ, το 963, ιδρύθηκε μιά πνευματική πολιτεία από τις καθάριες πηγές του Βυζαντινού πολιτισμού.
Εδώ μεταφέρθηκαν και βρήκαν άσυλο στοργικό, με την κατάπτωση του κουρασμένου Βυζαντίου η μεσαιωνική μας καλλιτεχνία η αγιογραφία, η μουσική, η πνευματική παραγωγή της Κωνσταντινουπόλεως, των ανατολικών διαμερισμάτων του Ελληνισμού. Δικαίως το Άγιον Όρος χαρακτηρίστηκε Χώρος αναβιώσεως του Βυζαντίου. Δεν είναι φραστική κενολογία, ούτε τοπικισμός, εάν προσθέσουμε ότι ο εορτασμός αυτός, για τους Έλληνες του Πόντου παίρνει μιαν ιδιαίτερη απόχρωση. Βεβαίως ο πνευματικός χώρος του Ἁγίου Όρους μπορεί σήμερα νά χαρακτηριστεί διεθνής. Τοπικισμοί και στενότητες δεν χωρούν. Όμως δικαίωμα των Ελλήνων του Πόντου είναι νά σεμνύνονται ιδιαιτέρως γι’ αυτόν. Και τούτο από το γεγονός ότι με τον ψυχισμό τους σαν Έλληνες, άν και θεματοφύλακες της πιο μακρινής ακρώρειας του Μικρασιατικού Ελληνισμού, ευτύχησαν νά σταθούν πρωταρχικοί ιδρυτές Μονών στο Αγιώνυμο Όρος. Άς πάρει όμως το λόγο η Ιστορία. Ο πρώτος ιδρυτής Μονής στον Άθωνα είναι ο Άγιος Αθανάσιος. Είναι Τραπεζούντιος. Γεννήθηκε από χήρα μητέρα λίγους μήνες πρίν που κι' αυτή πέθανε σύντομα. Τόν ανέθρεψε μιά καλογριά, αδελφική φίλη της μητέρας του και τον ονόμασε Αβράμιον. Αλλά, όταν έγινε έφηβος έχασε και την θετή του μητέρα και κατέφυγε στην προστασία ενός συγγενή του, του Συμεών, στην Κωνσταντινούπολη. O Στρατηγός Θεόδωρος, πατέρας του Συμεών, του έδειξε πατρική στοργή και τον οδήγησε για την ανώτερη μόρφωσή του στον Αθανάσιο, καθηγητή της Αυτοκρατορικής Σχολής. Μετά από τις λαμπρές σπουδές του, ο Αυτοκράτορας Ρωμανός Β' τον ανεκήρυξε καθηγητή της ίδιας Σχολής. Αλλά ο Αβράμιος προτίμησε νά καταφύγει στην Μονή Κυμινά του Ολύμπου της Βιθυνίας, όπου έγινε μοναχός και μετονομάστηκε Αθανάσιος. Εκεί γνωρίστηκε με τον αδελφό του ηγουμένου-Μιχαήλ, τον Στρατηγό Νικηφόρο Φωκά, ο οποίος στάθηκε θαυμαστής των προσόντων του. Οι δύο άνδρες συνδέθηκαν με ακατάλυτη φιλία. Με τον θάνατο του Μιχαήλ, οι μοναχοί πρότειναν ως ηγούμενο της Μονής τον Αθανάσιο ο οποίος όμως δεν δέχτηκε και έφυγε το 958 για τον Άθωνα όπου έγινε ασκητής μαζί μέ τούς άλλους ερημίτες, πού ασκήτευαν μέσα σε καλύβες απο χόρτο. Κανένα μοναστηριακό κτίριο δεν υπήρχε εκεί. Δεν τον βόλευε ο τόπος και το 960 ο Αθανάσιος στήνει την καλύβη του, το προσωπικό του ασκηταριό στο ακρωτήριο Μελανά. Όμως με την εκστρατεία του ο Νικηφόρος Φωκάς για την απελευθέρωση της αραβοκρατούμενης Κρήτης, έστειλε πλοίο και παρέλαβε τον Αθανάσιο και άλλους μοναχούς, για την ενίσχυσή του με τις προσευχές τους. Μετά την περίλαμπρη νίκη του ο Nικηφόρος Φωκάς αποφάσισε να αντικαταστήσει τις χορταρένιες καλύβες των ασκητών του Αγίου Όρους μέ μοναστηριακό συγκρότημα περιωπής, κέντρο όχι παθητικού ασκητισμού κι ερημητισμού, αλλά και κοινωνικής ευποιϊας και πνευματικής δραστηριότητας. Και ανέθεσε την ίδρυση σε ποιόν άλλον; στον Αθανάσιο. Γνώριζε ήδη την αρετή, αλλά και την ενεργητικότητα και την πνευματική του συγκρότηση και αλκή. Του έστειλε με τον ηγούμενο της Μονής Κυμινά, τον Μεθόδιο, την απαιτούμενη χρηματική δαπάνη και χωρίς να περάσει καιρός, ο Αθανάσιος ίδρυσε, για πρώτη φορά στο Άγιον Όρος, την Μονή της Λαύρας, τον Ναό του Ευαγγελισμού και δυο παρεκκλήσια. Γύρω έχτισε υδραγωγείο, κελιά, ξενώνα, νοσοκομείο. Όλη αυτή η εργασία γίνεται με την καθοδήγησή του. Τόση είναι η δραστηριότητά ώστε στην ανέγερση μετέχει μέ προσωπική του δουλειά, σέρνοντας αμάξι με υλικά μαζί με άλλους. Τό 963 ο Nικηφόρος Φωκάς ανεβαίνει στο θρόνο του Βυζαντίου. O Αθανάσιος είχε φύγει ήδη στην Κύπρο. Τόν ξαναφέρνει όμως ο Αυτοκράτορας στην Αγία Λαύρα και μέ χρυσόβουλο δωρίζει στη Μονή τα οικονομικά μέσα και ο Αθανάσιος συμπληρώνει τα κτίρια και χτίζει τον λιμένα της Αγίας Λαύρας. Η δολοφονία του Nικηφόρου Φωκά έδωσε στους μοναχούς την αφορμή νά στασιάσουν και κατήγγειλαν στον νέον Αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή, ότι μέ τα αναμορφωτικά του έργα ο Αθανάσιος κατέλυσε την παλιά ερημική ζωή καί δημιούργησε κοσμική ζωή! Πού νά θελήσουν νά φανταστούν πως εννοούσε το Μοναστήρι ο Μέγας Βασίλειος και τόσοι άλλοι πατέρες της Εκκλησίας! O Ιωάννης Τσιμισκής κάλεσε τον Αθανάσιο στην Κωνσταντινούπολη. Καταγοητεύτηκε όμως απο τα επιχειρήματά του, απο τη ζέση με την οποία του μίλησε ο Αθανάσιος και η αντίδραση ήρθε άμεση. O Τσιμισκής ανανέωσε μέ νέο χρυσόβουλο τη χρηματική επιχορήγηση πρός τη Μονή της Λαύρας και έστειλε πίσω τον Αθανάσιο και μαζί του επιτροπή υπό τον Ευθύμιο, ηγούμενο του Στουδίου της Κωνσταντινουπόλεως για την ειρήνευση των γερόντων. Τότε συντάχθηκε ο Καταστατικός Χάρτης του Αγίου Όρους. 
Οι μοναχοί αναγνώρισαν την αναγκαιότητα του αναμορφωτικού έργου του Αθανασίου. Όμως οι νέες αντιλήψεις για την κοινωνική κι ενεργητική αποστολή των Μονών συντελούν στο να τραβήξουν και άλλους μοναχούς στη Λαύρα. O Ναός είναι στενόχωρος για το νέο πλήθος και ο Αθανάσιος αρχίζει να του δίνει νέα έκταση. Όταν όμως ανέβηκε μαζί μέ άλλους έξι στη στέγη του Αγίου Βήματος για αναγνώριση, υποχώρησε το τμήμα και βρήκαν και οι επτά μαζί θάνατον οικτρό το 1003. Το σκήνωμα του Αθανασίου οι μοναχοί το απέθεσαν στο παρεκκλήσι των 40 Μαρτύρων. Η εκκλησία τον ανακήρυξε άγιο και η Mεγίστης Λαύρας τον εορτάζει στις 5 Ιουλίου. Αλλά η δραστηριότητα και η πνευματικότητα η ποντι(α)κή δεν περιορίστηκε, σέ ότι αφορά το Άγιον Όρος, μόνο στα έργα του Τραπεζουντίου Αγίου Αθανασίου. Περνούν τέσσερις αιώνες και ο Αλέξιος Γ' Κομνηνός κοντά στο τέρμα της ζωής του, το 1380, αναθέτει στον ηγούμενο Διονύσιο την ίδρυση της Μονής Αγίου Διονυσίου στο Άγιον Όρος και μετά την αποπεράτωση του ιδρύματος, που στοίχισε στο Αυτοκρατορικό ταμείο Τραπεζούντας 800.000 χρυσές δραχμές, όρισε μέ χρυσόβουλο σωζόμενο έως σήμερα να επιδοτείται ετησίως με 1.000 άσπρα (κομνηνάτα) για τις κατά καιρούς, ανάγκες του. Είναι η Μονή του Οσίου Διονυσίου από τα πλουσιότερα μοναστήρια του Άθωνα σε τεχνουργήματα βυζαντινά, αρχαία κείμενα αξίας κ.ά. Πολλά έχασαν οι Έλληνες του Πόντου με τον απαίσιας μνήμης ξεριζωμό από τις εστίες τους σε έργα κοινής ωφέλειας Σχολεία καλλιμάρμαρα, Νοσοκομεία, Μοναστήρια πολυθρύλητα, κοινωνικής και Εθνικής σημασίας. Συχνός και όχι λίγος είναι ο πόνος για την απώλεια στα στήθη της γενεάς μας πού φεύγει. Όμως δεν είναι λίγα όσα ο ψυχισμός των προγόνων τους έστησε κι εδώ «στον κρυσταλλωμένον Άθωνα», μνημεία στους αιώνες, σεβάσματα ολκής και κοινωφέλειας.
Και βασιζόμενοι στα κληροδοτήματα αυτά, με την έφεση πρός τη δραστηριότητα, και με το ανήσυχο πνεύμα τους, δεν θά λείψουν, βέβαια, οί νεότεροι και οι επίγονοί μας νά δίνουν το «παρών» σέ όμοια και γενικότερη δράση κι εδώ, στην νέα τους Πατρίδα. Ήδη η ανιστόρηση της περιλάλητης Παναγίας Σουμελά στο Βέρμιο, η ανέγερση ενδιαιτήματος της Λέσχης Ποντίων Θεσσαλονίκης, η πρωτοποριακή ίδρυση Στέγης απόρου φοιτητού, αποτελούν προανάκρουσμα αποφασιστικής πορείας τους πρός ό,τι σύγχρονο και καλό μαζί, πρός ό,τι υψηλό και ωραίο.
Γύρω από τα χιλιόχρονα του Αγίου Όρους - Άγιοςν Όρος & Πόντος του Ιωάννη Σαλτσή - Πηγή: Ποντιακή Εστία, Ιανουάριος – Ιούλιος 1963
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com