Ιερά Αυτοκρατορική και Πατριαρχική (Σταυροπηγιακή) Μονή της Παναγία Σουμελά. Η αδελφότητα με τον ηγούμενο της το 1910 μπροστά το Καθολικό της Μονής
Ιερά Αυτοκρατορική και Πατριαρχική (Σταυροπηγιακή) Μονή της Παναγία Σουμελά. Φωτογραφίζεται η αδελφότητα με τον ηγούμενο της το 1910 μπροστά το Καθολικό της Μονής. Ένα σπάνιο εύρημα (Υπόμνημα) Εις την άχραντον εικόνα της Παναγίας Σουμελά
Εδώ ήταν το θρονί της Ιεράς Εικόνος της Κυρίας Θεοτόκου της επονομαζομένης Αθηναίας ή Αθηνιώτισσας την οποία ζωγράφισε ο Άγιος Απόστολος Λουκάς και ήταν σύμφωνα με την παράδοση μία απο τις τρείς εικόνες που ευλόγησε η ίδια η Υπεραγία Θεοτόκος. Βρισκόταν ως το 1923 στο θρόνο της μέχρι της εκρίζωση του Ελληνισμού απο τα παρτογονικά χώματα του Πόντου.Η Ιερά Μονή της Παναγίας Σουμελά, χτισμένη σε έναν απόκρημνο βράχο του όρους Μελά στην Τραπεζούντα, αποτελεί το πνευματικό σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού. Πόθεν το όνομα Σουμελά Παναγία - Ι.Κ. Βαλαβάνη, Ποντιακή Εστία 1951 - Πρώτο άρθρο 1881
Ίδρυση και Βυζαντινοί Χρόνοι. Σύμφωνα με την παράδοση, η μονή ιδρύθηκε το 386 μ.Χ. από τους Αθηναίους μοναχούς Βαρνάβα και Σωφρόνιο, οι οποίοι οδηγήθηκαν εκεί από την εικόνα της Παναγίας της Αθηνιώτισσας (έργο του Ευαγγελιστή Λουκά). Κατά τη βυζαντινή περίοδο, και ιδιαίτερα επί Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας (13ος–15ος αι.), η μονή γνώρισε τεράστια ακμή. Ο αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄ Κομνηνός την ανακαίνισε ριζικά και της παραχώρησε σημαντικά προνόμια και περιουσία.
Οθωμανική Περίοδος. Μετά την άλωση της Τραπεζούντας το 1461, οι Σουλτάνοι σεβάστηκαν τον ιερό χώρο, ανανεώνοντας τα προνόμιά του. Η Σουμελά εξελίχθηκε σε σπουδαίο πνευματικό και εκπαιδευτικό κέντρο, φιλοξενώντας για δεκαετίες και το Φροντιστήριο Τραπεζούντας. Η Ιερά Εικόνα της Παναγίας Σουμελά / Χαζηβασιλειάδης Νικόλαος / Καπίκιοϊ Τραπεζούντας
Εγκατάλειψη και Ξεριζωμός (1923). Η τραγική καμπή ήρθε το 1923 με την Ανταλλαγή Πληθυσμών. Η μονή εγκαταλείφθηκε και λεηλατήθηκε. Πριν την αποχώρησή τους, οι μοναχοί έθαψαν την θαυματουργή εικόνα στο γειτονικό παρεκκλήσι της Αγίας Βαρβάρας. Το 1931, η εικόνα ανασύρθηκε και μεταφέρθηκε στην Ελλάδα, ενώ το 1952 θρονιάστηκε στη Νέα Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο.
Σύγχρονη Εποχή. Σήμερα, η ιστορική μονή στον Πόντο λειτουργεί ως μνημείο και τουριστικό αξιοθέατο υπό την προστασία του τουρκικού κράτους. Από το 2010, μετά από άδεια των αρχών, τελείται σε αυτήν η Θεία Λειτουργία στις 15 Αυγούστου από τον Οικουμενικό Πατριάρχη, επαναφέροντας τη ζωντανή πνευματική της αίγλη.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com