Ο Ιερός Ναός της Αγίας Σοφίας Τραπεζούντος του Πόντου και οι αριστουργηματικές βυζαντινές τοιχογραφίες του

Εκεί όπου άνθησε ο πολιτισμός του Πόντου: Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΣΟΦΙΑΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΙ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΙΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑΙ ΤΟΥ

Προ διετίας εδημοσιεύθη εις την «Ποντιακήν Εστίαν» (Τόμος 9ος 1958—τεύχος 106—Σελ. 4931) άρθρον του Βρετανού καθηγητού κ. Τάλμποτ Ράις, σχετικόν με τας σοβαράς εργασίας του Ιδρύματος Ουώκερ της Αγγλίας, που εκτελούνται υπό την διεύθυνσιν του ιδίου, εις τον Ναόν της Αγίας Σοφίας Τραπεζούντος δια την αποκάλυψιν των καλλιτεχνικών θησαυρών αυτού.
Εις το περισπούδαστον εκείνο άρθρον εγράφοντο μεταξύ άλλων και τα ακόλουθα: «Ο ναός τελεί τώρα υπό νέαν λεπτομερή μελέτην διεξαγομένην υπό την αιγίδα του Ιδρύματος Ουώκερ και του εν Αγκύρα Βρετανικού Ινστιτούτου, κατόπιν αδείας του Τούρκου γενικού διευθυντού αρχαιοτήτων. Την μελέτην του κτιρίου έχει αναλάβει η κυρία Σελίνα Τόμλιν, μέλος του Βασιλικού Ινστιτούτου Βρετανών Αρχιτεκτόνων· αι τοιχογραφίαι καθαρίζονται υπό την επίβλεψιν του Νταίηβιντ Ουΐλφηλντ, βοηθουμένου υπό του κ. Σμιθ και της δίδος Άννας Πάδυελλ, τέλος, το κτίριον, τα ενδιαφέροντα γλυπτά των πυλών και ιδίως αι εικόνες, θα περιγραφούν εις μελέτην, η οποία θα εκδοθή υπό του Ιδρύματος Ουώκερ, υπό την διεύθυνσιν του γράφοντος το παρόν. Ο πρώτος ναός, επί της θέσεως, ήταν προφανώς μία μικρά βασιλική κτισθείσα προ της εγκαθιδρύσεως των Κομνηνών Αυτοκρατόρων, το 1204. Αύτη διηυρύνθη και μετετράπη εις μητροπολιτικόν ναόν υπό του Μανουήλ Ι, Αυτοκράτορος της Τραπεζούντος από του 1238 μέχρι 1263. Βραδύτερον επισκευάσθη και ετροποποιήθη πλέον της μιας φοράς προτού καταστή τελικώς τζαμί, ολίγον μετά την τουρκικήν κατάκτησιν. Μία σειρά μεταβολών έγινε πιθανώς υπό του Αλεξίου (1349—1390) διότι ο Τεξιέ παρετήρησε μίαν νωπογραφίαν, η οποία παρίστανε προφανώς τον Αλέξιον άνωθεν της δυτικής θύρας του εξωνάρθηκος. Ελπίζεται ότι συμπεράσματα ως προς τι ακριβώς έγινε κατά τας διαφόρους αυτάς περιόδους θα προκύψουν από τας παρούσας ερεύνας. Αλλά η διερεύνησις τών θα απαιτήση πολλούς μήνας. Εν τω μεταξύ ας δώσωμεν μίαν σύντομον περιγραφήν του κτιρίου και των εικόνων, αι οποίαι αποκαλύπτονται ήδη δια καθαρισμού. Το κτίριον έχει σχήμα σταυρού, με ένα κεντρικόν θόλον. Εις την βορεινήν, μεσημβρινήν και δυτικήν πλευράν υπάρχουν θύραι, των οποίων προηγούνται πρόναοι διακοσμημένοι με πολλά γλυπτά. Οι «πρόναοι» φαίνεται ότι απετέλουν άλλοτε μέρος συνεχών στοών, περιβαλλουσών τον ναόν. Το εσωτερικόν ήταν αρχικώς διακοσμημένον με εικόνας, αι οποίαι εκαλύφθησαν με κονίαμα, όταν ο ναός μετετράπη εις τζαμί. Άλλαι εικόνες υπέστησαν πρόσθετον βλάβην εκ της υγρασίας. Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Αλλά παρ' όλα αυτά, πάρα πολλά θα αποκαλυφθούν δια του καθαρισμού. Ήδη έχει αποκαλυφθή πλήρως μία μεγάλη εικών της Παρθένου. Εκατέρωθεν αυτής είναι ένας αρχάγγελος. Άλλαι δε πολλαί τοιχογραφίαι ευρίσκονται υπό καθαρισμόν. Αλλά αι αποκαλυφθείσαι μαρτυρούν ότι αι εικόνες αύται είναι σημαντικής σπουδαιότητος, ως παράδειγμα ασυνήθους, μοναδικού ίσως, συστήματος διακοσμήσεως. Επιπλέον αύται είναι έργα πραγματικής καλλιτεχνικής ποιότητος. Το στιλ μαρτυρεί ωρισμένα ατομικά χαρακτηριστικά. Αλλά γενικώς συγγενεύει προς το στιλ της Κωνσταντινουπόλεως και είναι πιθανόν ότι καλλιτέχνης αποδράσας εκ της πρωτευούσης κατά την εποχήν της φραγκικής κατακτήσεως έπαιξε τον ρόλον του εν προκειμένω. Δεν υπάρχουν εις τας εικόνας αυτάς ίχνη της επαρχιακής μοναστηριακής τέχνης, η οποία απαντά συνήθως εις την Μικράν Ασίαν και η οποία είχεν ως κέντρον την Καππαδοκίαν. Εις άλλα σημεία της Τραπεζούντος υφίστανται ίχνη της τεχνοτροπίας αυτής. Ας ελπίσωμεν ότι ο καθαρισμός θα μας επιτρέψη να προσδιορίσωμεν ακριβώς την χρονολογίαν των εικόνων. Επί του παρόντος είμεθα ηναγκασμένοι να περιοριζώμεθα εις εικασίας.
Αλλά αι κάποιας κλασσικαί μορφαί, τα πρόσωπα, αι αμφιέσεις, τα χρώματα, φέρουν ως πιθανώτερον τον 13 παρά τον 14 αιώνα και τούτο ενισχύεται από μίαν σύγκρισιν με εικόνας, χρονολογουμένας από του 1260. Αι προσωπογραφίαι τόσον του Μανουήλ Ι (1238–63) όσον και του Αλεξίου ΙΙΙ (1349–90) ήσαν άλλοτε οραταί εντός του ναού και τούτο μαρτυρεί ίσως ότι αι εικόνες εποιήθησαν υπό την αιγίδα αμφοτέρων των Αυτοκρατόρων τούτων. Αι μέχρι τούδε έρευναι ενισχύουν την αντίληψιν ότι αι εικόνες του ναού αυτού εποιήθησαν εις διαφόρους εποχάς. Αλλά το έργον το φιλοτεχνηθέν κατά τον 13ον αιώνα, είναι ίσως το σπουδαιότερον, διότι πολύ ολίγα πράγματα γνωρίζομεν περί της εποχής αυτής. Η ανακάλυψις όμως μιας σειράς εικόνων εις Τραπεζούντα θα είχεν ιδιαιτέραν σπουδαιότητα όχι μόνον από της απόψεως της τοπικής ιστορίας, αλλά και από της απόψεως της μεταγενεστέρας βυζαντινής τέχνης εν τω συνόλω της».
Δύο έτη μετά το ως άνω δημοσίευμα, ο αναφερόμενος εν αυτώ καθηγητής κ. Νταίηβιντ Ουΐλφηλντ, υπό την επίβλεψιν του οποίου καθαρίζονται αι περίφημοι τοιχογραφίαι του Ναού, εδήλωσεν εις συνεργάτην των «Εικονογραφημένων Νέων του Λονδίνου», σχετικώς με την πρόοδον των εργασιών της αποκαλύψεως αυτών, τα ακόλουθα:
«Ηρχίσαμεν από το Ιερόν, όπου υπάρχουν τρεις αγιογραφίαι, που παρουσιάζουν τας εμφανίσεις του Χριστού μετά την Ανάστασιν. Αι τοιχογραφίαι αύται περιβάλλονται από μίαν υπέροχον αναπαράστασιν της Αναλήψεως. Η μεγίστη αρχαιολογική αξία των είναι ανυπολόγιστος. Εξαιρετικής τέχνης είναι η τοιχογραφία του Απίστου Θωμά. Το κλασσικόν αίσθημα, που εκφράζεται εις την κίνησιν των ενδυμάτων και των άκρων, προσδίδει εις την τοιχογραφίαν αυτήν εξαιρετικήν ωραιότητα. Εκαθαρίσθησαν επίσης και περιεσώθησαν αι τοιχογραφίαι του Χριστού της Αναλήψεως και του Αγγέλου που επιτιμά τους εκπλήκτους Αποστόλους.
Αι εργασίαι εις το ανατολικόν τμήμα του ναού επερατώθησαν το 1960 με την ανακάλυψιν άλλων ψηφιδωτών εις τον θόλον του Ιερού. Θαυμασία είναι η εικών του Χριστού εις παιδικήν ηλικίαν, φιλοτεχνηθείσα εις ερυθρόν φόντο και με Σταυρόν όπισθεν της κεφαλής του, Μέρος των ψηφιδωτών της εικόνος είχε πέσει, συνεπεία ρωγμής εις το μέσον. Το ανατολικόν και το βόρειον τμήμα του ναού δεν παρουσίασαν μεγάλο ενδιαφέρον, διότι αι αγιογραφίαι σχεδόν κατεστράφησαν από την υγρασίαν και την έλλειψιν στέγης, το μεγαλύτερον μέρος της οποίας έχει καταρρεύσει από ετών. Οπωσδήποτε, απεκαλύψαμεν εκεί τμήματα της Σταυρώσεως και της Αναστάσεως εις το βόρειον τμήμα. Αι εργασίαι προχωρούν τώρα εις την δυτικήν πτέρυγα του ναού, όπου έρχονται ήδη εις φως μερικαί καλά διατηρημέναι αγιογραφίαι και εις τον νάρθηκα. Το σπουδαιότερον επίτευγμα των εργασιών μας κατά το 1960 υπήρξεν η ανακάλυψις εις τον νάρθηκα αγιογραφιών χωρίς καμμίαν βλάβην ή καταστροφήν, διότι είχαν υδροχρωματισθή εις παχύ στρώμα και δεν υπέστησαν την επίδρασιν του χρόνου. Ιερές Μονές (Μοναστήρια) Ναοί, Παρεκκλήσια, Προσκυνήματα στον Πόντο
Εις τον ανατολικόν τοίχον αποκαλύπτονται τώρα η Βάπτισις και η Δέησις ενώ εις τον βόρειον τοίχον και εις την βορειοδυτικήν πτέρυγα, υπάρχει έξοχος αναπαράστασις του θαύματος της σιτίσεως των Πέντε Χιλιάδων υπό του Χριστού. Εις την τοιχογραφίαν αυτήν υπάρχει μία ανατολίτικη φυσιογνωμία. Το πράγμα είναι μοναδικόν εις την βυζαντινήν αγιογραφίαν, διότι παρουσιάζεται κατά τρόπον ρεαλιστικόν ένας άνθρωπος που προσβλέπει με πολλήν σκέψιν τον Χριστόν, την ώραν που Εκείνος κάμνει το θαύμα Του. Δυνατόν ο αγιογράφος να περιεπλανώταν εις την αγοράν και τα μπαζάρια της Τραπεζούντος και να απετυπώθη εις την σκέψιν του η εικών κανενός Ανατολίτου εμπόρου από την Μπουκάρα ή την Σαμαρκάνδην, τον οποίον απεικόνισεν δια να μας υπενθυμίζη τας ενδόξους εκείνας ημέρας, που η Τραπεζούς ήταν ο τελευταίος δυτικός σταθμός της μεγάλης εμπορικής οδού, που διήκε μέσω της κεντρικής Ασίας εις την Κίναν.
Αι εργασίαι μας, επέρανεν ο Άγγλος αρχαιολόγος, θα συνεχισθούν κατά το 1961 και 1962, πιστεύομε δε ότι θα κάμωμε και άλλας ενδιαφερούσας αποκαλύψεις».
Από την αναδημοσίευσιν των δηλώσεων τούτων του καθηγητού κ. Ντ. Ουΐλφηλντ διαπιστούται ότι το αρξάμενον προ δύο ετών σοβαρόν έργον, υπό του Ιδρύματος Ουώκερ, προχωρεί και τα πολύτιμα ευρήματα αυξάνονται συνεχώς, δια να έλθη εις φως, χάρις εις την επιστημονικήν έρευναν, όχι μόνον ο ανεκτίμητος θησαυρός των βυζαντινών τοιχογραφιών και ψηφιδωτών του ναού της Αγίας Σοφίας Τραπεζούντος, αλλά και δια να πιστοποιηθή δια πολλοστήν φοράν, εκείνο που έχει γραφεί από πολλούς ιστορικούς, ότι οι Κομνηνοί, παρ' όλην την εμπόλεμον κατάστασιν στην οποίαν ευρίσκοντο σχεδόν πάντοτε με τους ομόρους αλλοεθνείς λαούς, δεν έπαυαν να ενδιαφέρωνται για τα γράμματα και τας τέχνας και να εξοδεύουν τεράστια ποσά δια την υποστήριξιν και την προαγωγήν των. Ειδικώς η περίπτωσις της ανεγέρσεως του περικαλλούς ναού της Αγίας Σοφίας και της διακοσμήσεως του εσωτερικού του με σπάνια έργα τέχνης, μιλεί εύγλωττα για ένα ανώτερο πολιτισμό που διέκρινε την Αυλή των Κομνηνών της Τραπεζούντος.
Παραλλήλως αποδεικνύεται ότι πλην των γνωστών ανδρών των γραμμάτων και της επιστήμης της εποχής εκείνης, οι οποίοι εκόσμουν την Αυλήν των Αυτοκρατόρων της Τραπεζούντος, υπήρχον και πολλοί εμπνευσμένοι καλλιτέχναι περιωπής, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και οι δημιουργοί του αριστουργήματος του ναού της Αγίας Σοφίας, ως αρχιτεκτονικού κτίσματος καθώς και εκείνοι που εξωντάνεψαν το εσωτερικό του, με έργα Τέχνης, που προκαλούν ακόμη και σήμερον τον θαυμασμόν και καταπλήσσουν με την τελειότητά των.
ΦΙΚΑ

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com