Ιερός Nαός Παναγίας της Χρυσοκεφάλου. Η Μεγάλη Εκκλησία της Τραπεζούντας του Πόντου.

Η "Μεγάλη Εκκλησία" της Τραπεζούντας και ίσως ο σημαντικότερος ναός της αυτοκρατορίας, η Παναγία Χρυσοκέφαλος, εντοπίζεται στη μέση πόλη, στο κέντρο ενός ευρύτερου κτηριακού συγκροτήματος. Η παράδοση αποδίδει την επωνυμία "Χρυσοκέφαλος" είτε στη χάλκινη κάλυψη των πλακών του τρούλου του ναού, που από μακριά φάνταζε χρυσός, είτε στην ύπαρξη σε αυτόν εικόνας της Θεοτόκου με ανάλογη χρυσή επένδυση.

Επειδή όμως ο ναός αναφέρεται στις πηγές με την επωνυμία "Χρυσοκέφαλος" ήδη από τον 11ο αιώνα, ενώ ο τρούλος χρονολογείται στο 12ο ή ακόμα και στο 14ο αιώνα, η εκδοχή που αναφέρεται στην εικόνα πρέπει να θεωρηθεί πιο πιθανή. Πρόκειται για μια εικόνα της Παναγίας Βρεφοκρατούσας που υπήρχε στο ναό προσαρτημένη ίσως σε έναν πεσσό. Γνωρίζουμε από φιλολογική πηγή του 14ου αιώνα ότι, μετά την επιτυχημένη αντιμετώπιση της τουρκικής επίθεσης στην πόλη το 1223, η εικόνα κοσμήθηκε από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Α΄ Γίδωνα με "λίθους τιμίους και μαργάρους λαμπρούς", "θέλων απονείμαι τη Θεοτόκω [...] τα εικότα". Ο ίδιος αυτοκράτορας δώρισε στο ναό και ένα πολυτελώς διακοσμημένο ευαγγέλιο. Μαρτυρείται μάλιστα ότι ο Ανδρόνικος είχε περάσει στη Χρυσοκέφαλο την αγωνιώδη νύχτα πριν από τη θετική έκβαση του αγώνα. Οι πηγές της εποχής με γλαφυρότητα περιγράφουν την κρισιμότητα της κατάστασης και την επίκληση της θεϊκής βοήθειας από τον αυτοκράτορα: "τον περικαλλή και θείον νεών της πανυμνήτου κόρης κατελάμβανε, παννυχίους ύμνους και αιτήσεις συν ολοφυρμοίς δακρύων αναπέμπων Θεώ και τη Θεομήτορι". Είναι κρίμα που σήμερα δεν έχει διασωθεί η εντυπωσιακή, όπως φαίνεται, εσωτερική διακόσμηση αυτού του εξαιρετικά σημαντικού ναού. Στο πλαίσιο αναγνώρισης και προβολής της μνήμης του αγίου Ευγενίου ανεγέρθηκε και ναός στον ομώνυμο λόφο ως τμήμα ενός ευρύτερου μοναστηριακού συγκροτήματος. Χτισμένος μόλις 190 μέτρα ανατολικά της ακρόπολης της Τραπεζούντας και με θέα προς το φαράγγι που τον περιβάλλει, διακρινόταν για την οχυρή θέση του. Πρόκειται για μια βασιλική που μετασκευάστηκε σε τρουλαίο ναό, σε μια προσπάθεια διαμόρφωσης σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, με πενταγωνική κεντρική αψίδα και πεταλόμορφες αψίδες στα παραβήματα. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς κατασκευάστηκε ο ναός, πάντως στις αρχές του 11ου αιώνα υπήρχε ήδη, οπότε ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος χορήγησε τη διακόσμησή του. Επισκευές και μετασκευές πραγματοποιήθηκαν στο μνημείο περίπου το 1291 και μετά το 1340, ενώ στην τελευταία πεντηκονταετία του 14ου αιώνα προστέθηκαν αυτοκρατορικά πορτρέτα και τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού. Φαίνεται πως όλοι οι Μεγάλοι Κομνηνοί, από τον Αλέξιο Α΄ ως τον Αλέξιο Γ΄, θέλησαν να δηλώσουν την παρουσία τους στο αφιερωμένο στον προστάτη άγιο τους καθίδρυμα. Τοιχογραφημένο ήταν επίσης και τμήμα των εξωτερικών επιφανειών του ναού. Οι τοιχογραφίες του 14ου αιώνα στο εσωτερικό του είναι σήμερα ασβεστωμένες και ίσως να διατηρούνται σε καλή κατάσταση. Η σημασία της Μονής του Αγίου Ευγενίου και ο ρόλος της στην πνευματική ζωή της Τραπεζούντας καταδεικνύεται από δύο πολύτιμες μαρτυρίες: η πρώτη είναι ένα χειρόγραφο του 14ου αιώνα, που σήμερα βρίσκεται στη Μονή Σινά, το οποίο γνωρίζουμε ότι γράφτηκε στο μοναστήρι του Αγίου Ευγενίου από τον αυτοκρατορικό νοτάριο Γεώργιο Ρεφερενδάριο. Πρόκειται δηλαδή για μια, μεμονωμένη έστω, ένδειξη ότι στη μονή λειτουργούσε σκριπτόριο, δηλαδή εργαστήριο "παραγωγής βιβλίων" και αντιγραφής κωδίκων. Η δεύτερη πληροφορία αφορά στη λειτουργία σχολής αστρονομίας στη μονή, καθώς φαίνεται ότι ο Χιονιάδης, γιατρός από την Κωνσταντινούπολη που έζησε για ένα διάστημα στην Τραπεζούντα, παρέδιδε στο χώρο του μοναστηριού μαθήματα αστρονομίας, τα οποία παρακολουθούσαν και Αρμένιοι. Το στοιχείο αυτό αποτελεί τεκμήριο για το ρόλο της μονής στην παιδεία και στον πολιτισμό της Τραπεζούντας και έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά μαρτυριών, σύμφωνα με τις οποίες η πόλη αποτέλεσε κέντρο καλλιέργειας της αστρονομίας και προώθησης των σχετικών ερευνών. Στην Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού βρίσκουμε και τα ακόλουθα στοιχεία αναφορικά με την Παναγία Χρυσοκέφαλο: Παναγία (Θεοτόκος) Χρυσοκέφαλος. Πρόκειται για τον Μητροπολιτικό Ιερό Ναό της Τραπεζούντας της εποχή των Μεγάλων Κομνηνών (1204-1461). Ήταν χτισμένος στο βόρειο τμήμα του Μέσου φρουρίου της Ποντικής πρωτεύουσας. Από το 1461 έγινε το σημαντικότερο τζαμί των Οθωμανών στην πόλη με τις ονομασίες Ορτά Χισάρ Τζαμισί (τζαμί του Μέσου φρουρίου) ή Μπουγιούκ Τζαμισί (μεγάλο τζαμί). Μάλλον δεν ευσταθεί η παλαιά παράδοση, σύμφωνα με την οποία ο ναός πρωτοκτίστηκε τον 4ο αιώνα από τον ανιψιό του Μεγάλου Κωνσταντίνου, Αννιβαλιανό, ο οποίος είχε διοριστεί Praefectus Praetorio (έπαρχος του Πραιτωρίου) του Πόντου, μιας από τις 12 επαρχότητες (Dioecesae) της Praefectura Praetorio Per Orientem (Επαρχότητα/Υπαρχία του Πραιτωρίου της Ανατολής) . Ως μητροπολιτικός ναός Τραπεζούντας πρωτοαναφέρεται (σύμφωνα με το επιγραφικό υλικό) από τις αρχές του 10ου αιώνα (913-914). Την περίοδο της βασιλείας του Ανδρόνικου Α' Γίδωνος ή Γίδου (1222-1235), υπέστη βελτιώσεις, αλλά το 1341 ένα σημαντικό του τμήμα καταστράφηκε από τη μεγάλη πυρκαϊά, την οποία περιέγραψε ο Ανδρέας Λιβαδηνός. Έτσι, ξαναχτίστηκε εκ νέου την περίοδο 1341-1351. Αρχικά γύρω από το ναό υπήρχε ακμάζον μοναστηριακό συγκρότημα και πιθανώς επισκοπικό ανάκτορο. Στον Ναό έγιναν οι στέψεις, αλλά και οι ενταφιασμοί, αρκετών από τους Τραπεζούντιους ηγεμόνες (Ανδρόνικος Α' το 1235, Ιωάννης Β' το 1297, Θεοδώρα Καντακουζηνή, σύζυγος Αλέξιου Δ', το 1426, Αλέξιος Δ' το 1429). Σε παλαιά φωτογραφία του 1915, εικονίζεται το τετρακιόνιο κτίσμα έξω από το ναό, το οποίο ήταν o τάφος του Αλέξιου Δ'. Ο ανώνυμος Συνεχιστής του χρονικού του Πανάρετου (αρχές 15ου αιώνα) αποκαλεί την Παναγία Χρυσοκέφαλο «Πάνσεπτον Ναόν της Υπεραγίας Θεοτόκου της Χρυσοκεφάλου». Η ονομασία αυτή (Χρυσοκέφαλος) ίσως να οφείλεται στα επιχρυσωμένα χάλκινα πλακάκια, τα οποία κατά πάσα πιθανότητα κάλυπταν τον τρούλο, την εποχή των Μεγαλοκομνηνών, αν και ο Ιωάννης-Ιωσήφ Λαζαρόπουλος, Μητροπολίτης Τραπεζούντας την περίοδο 1364-1368, δίνει την αξιοπρόσεκτη πληροφορία ότι ήδη από την εποχή του Βυζαντινού αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ' Μονομάχου (1042-1055) ο Ναός ήταν γνωστός με την παραπάνω ονομασία, μαρτυρία που διασταυρώνεται από τη σωζόμενη αλληλογραφία του Θεόδωρου Πρόδρομου με τον Τραπεζούντιο Μητροπολίτη, Στέφανο Σκυλίτζη (1120-1140), όπου αναφέρεται ότι η ονομασία οφειλόταν στη χρυσή εικόνα της Θεοτόκου που βρισκόταν στον Ναό. Από τα σημαντικά γεγονότα της ιστορίας των Μεγάλων Κομνηνών που συνδέονται με τον Ναό αναφέρεται εδώ η σελτζουκική πολιορκία της Τραπεζούντας το 1222-1223, μετά την αποτυχημένη έκβαση της οποίας ο Ανδρόνικος Α' έκανε πολλά αφιερωτήρια δώρα στην Παναγία Χρυσοκέφαλο. Χριστιανισμός στον Πόντο / Θρησκευτικές Παραδόσεις / Ιερές Μονές

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com