Παροιμιώδεις εκφράσεις Κοτυώρων Πόντου Άκογλου Ξενοφώντα (Α' Μέρος)

Α βάλω το χ̆όρι-σ' σο μελοκούτ'
Θα βάλω το χέρι σου στο κουτί με το μέλι. Λέγεται ειρωνικά ή και αστεία ως απάντηση σε όποιον φωνάζουμε και μας ρωτά: τι με θέλετε; Ενώ είναι φανερό ότι τον καλούμε για να του αναθέσουμε μια εργασία.

 Παροιμιώδεις εκφράσεις Κοτυώρων Πόντου - Άκογλου Ξενοφώντα (Α' Μέρος)

Α δίγω 'σε φωτίαν ή Α δίγω 'σε άψιμον
Θα σου δώσω φωτιά – θα σε πυροβολήσω – θα σου τη μπουμπουνίσω ή θα σε μαρτυρήσω γι' αυτό που λές ή γι' αυτό που κάνεις

Άδικα και παράβουλα Ὅλως διόλου άδικα

Αέραν κουπανίεις
Αέρα κοπανάς. Μιλάς άδικα. Ματαιοπονείς

Αέτς κι έμορφος έν', λέει τον ήλον: για θα λάμπ'ς για θα λάμπω
Τόσο όμορφη είναι, ώστε λέει στον ήλιο: ή θα λάμψεις ή θα λάμψω. Παραστατική έκφραση για τις πολύ όμορφες κοπέλες.

Ακόμα το στόμαν-ατ' γαλέαν μυρίζ'
Ακόμα το στόμα του μυρίζει γάλα. Είναι μικρός ακόμα και δεν του επιτρέπεται να λέει ή να κάνει όσα λέγουν ή κάνουν οι μεγάλοι.

Άλαλος κι αμήλαλος κι αρχοντοπαιδεμένος
Πολύ μετρημένος και καλοαναθρεμμένος

Αλμεγάδ' χτήνον
Γελάδα που αρμέγεται. Το κοροΐδο που το εκμεταλλεύονται και του ροκανίζουν τον κόπο (κυρίως στην εργασία)

Άμον αγρόμηλον κοκκύμελον
Σαν άγριο κορόμηλο. Πολύ νέα, όμορφη και ροδαλή αλλά ιδιότροπη και στρυφνή

Άμον αγρόμηλον
Σαν αγριόμηλο. Πολύ νέα, όμορφη, αθώα και άβγαλτη. Λέγεται κυρίως για τα όμορφα χωριατοκόριτσα

Άμον άναλον χαλβάν
Σαν ανάλατος χαλβάς. Κρύος και άνοστος

Άμον άρκος τρώει
Τρώει σαν αρκούδα. Λέγεται για άνδρα πολυφαγά

Άμον Αρμέντς Σαν Αρμένης
.Αδέξιος, κακόφωνος, παράφωνος, κλαψιάρης, δειλός

Άμον αρνικόν περδίκ'
Σαν αρσενικό περδίκι. Παραχαϊδεμένος κι ανοικονόμητος

Άμον γουρζουλά δαβρίν
Σαν ραβδί που βαστάει η πανούκλα. Παραστατική έκφραση για τους πολύ αδύνατους, σκελετωμένους

Άμον ελάδ' απαγκές ιζεύ'
Σαν το λάδι, πάνω-πάνω πλέει. Επιδέξιος, καπάτσος και ματσαράγκας που πάντα βρίσκει δικαιολογίες για τις παρεκτροπές του κι όλο βρίσκεται στον αφρό

Άμον ζελφίνος κρούει κολύμπ'
Κολυμπά σαν δελφίνι – καλός και γρήγορος κολυμβητής

Άμον κ̆αρμάνα γυροκλώσ̆κεται
Γυρίζει σαν αδράχτι. Όλο και βρίσκεται σε κίνηση μα και τίποτε το αξιόλογο δεν κάνει

Άμον Καλομηνές̆ κ̆όπρον σ' ιφτά̤ρ' απάν' 'κ̆ι στέκ'
Σαν Μαγιάτικη αγελαδινή κοπριά δε στέκει πάνω στο φτυάρι. Σαρκαστική και περιφρονητική έκφραση για άνθρωπο περήφανο και μεγαλομανή σε σύγκριση με την πραγματική του αξία

Άμον κοπάλ'
Σαν κόπανος, αδέξιος, χοντρός, βραδυκίνητος, χοντροκομμένος

Άμον μέλεγξεν
Σαν ιστιοφόρο του Τσανάκ καλέ – ακατάστατος στην εμφάνιση και αργός στο περπάτημα

Άμον παγούρα
Σαν κάβουρας. Λέγεται για γυναίκες ή κοπέλες άνοστες, κρύες, παχιές και αδέξιες. Λέγεται ως αντίθετη έκφραση του: Άμον τσαγάνα δηλαδή σαν τσαγανός, αδύνατος αχαμνός

Άμον παλαγούρτα
Σαν αδηφάγο όρνιο της θάλασσας (αιθυία = θαλασσοπούλι, ίσως ο θυελλοδύτης), λαίμαργος, άρπαγας, που όλα τα καταχωνιάζει

Άμον παστρικόν μαντίλ'
Σαν παστρικό μαντίλι, Φταίχτης που παρουσιάζεται ή μιλάει χωρίς να δείχνει συναίσθηση του σφάλματος του

Πηγή: Παροιμιώδεις εκφράσεις Κοτυώρων Πόντου Άκογλου Ξενοφώντα

Ποντι(α)κή Διαλεκτολογία - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com