"Ποίσον-α άρκον" - Ανέκδοτη διήγηση Κοτυώρων Πόντου του Άκογλου Ξενοφώντα (Ξένου Ξενίτα)

Ο Μότσιρας ο Λάζαρον είχ̌εν ίναν και μοναχόν γιόν, τον Σάββαν. Πολλά αχαϊρευτος και μισοθόλωτος παιδάς έτον. Ο κύρ’ς ατ’ εθέλ’νεν να εσπούδαζεν ατον. Άμαν εκείνος. Άταμ-σέντα̤, ξάϊ σημασίαν ‘κ̌’ εδίνεν. Τα γράμματα ‘κ̌’ εχώνευεν ατα.

Ετέρεσεν ο κύρ’ς ατ’ ‘ς σο σχολείον προκοπήν ‘κ̌’ έχ̌ και άδικα χάν’ τον καιρόν ατ’, εσέγκεν ατον σ’ ίναν απατζήν σουμά να μαθάν την τέχνην. Ασ’ έναν εβδομάδαν κ’ υστέρια έρθεν λέει τον κύρ’ν ατ’: «Πάτερα, εγώ έμαθα φραγκοράφτης!». Επήρεν ο κύρ’ς ατ’ εσέγκεν ατον σ’ ίναν κουντούρατζην σουμά και πολλά ‘κ̌’ επέρασεν, έρται λέει τον κύρ’ν ατ’: «Πάτερα, εγώ έμαθα την τέχνην». «Κι’α πως έμαθες-α ατόσον αγλήγορα, γιάβρουμ;» ερώτεσεν ατον ο κύρ΄ς ατ. «Ατο πά’ ντο έν’, είπεν εκείνος. Βάλτ΄ς τα πετσία σο καλαπόδ’, ράφ’ς ατα, καρφώντ’ς και αφκά τα χοντρά τα πετσία, εβγάλτ’ς ατα ύστερα ασ’ σα καλαπόδα̤ και, ισ̌τέ γίνουνταν κουντούρας». Επήρεν με την σειράν ο κύρ’ς ατ’ εσέγκεν ατον σ’ άλλα τέχνης. Εκείνος ξάν’ τα ίδια. Το πολλά σ’ έναν εβδομάδαν απέσ’ έκοφτεν κι έραφτεν με τα λόγι͜α και τεϊ εμαθάν’νεν ατα. Έρθεν κι ετράνυνεν κέλα, και λέει ατον έναν ημέραν ο κύρ’ς ατ: «Ε! Σάββα, ντο λές; Ας’ όλα̤ τα τέχνης ντο έμαθες, ποίον ερέχτες κι άλλο πολλά και ποίον θέλ’τς να εφτάς;». Είπεν ατον κι εκείνος: «Πάτερα, το τεμιρτσ̌ιλίκ’ ασ’ όλον πολλά εσάρεψε με, τεμιρτσ̌ής θέλω να ίνουμαι». Επήεν αμάν ο κύρ’ς ατ, με τ’ έναν χαβάσ’, ένοιξεν ατον έναν αργαστέρ’, επήρεν ατον έναν μαχάν’, έναν αμών’, τσ̌ακούτζα̤, καρβόνα̤ και όλα̤ τα χρειαζούμενα και είπεν ατον: «Τ’ ά̤ρ’ έλα ατώρα γιάβρουμ ας σκαλώνομε τη δουλείαν. Εγώ πά’ θα στέκω σουμά σ’ και θα βοηθώ ‘σε». Ένοιξαν ασ’ σο πουρνόν τ’ αργαστέρ’, έγκανε και τον ποπάν κι εποίκεν αγιασμόν, έκατσαν κι αναμέν’νε τοι μουσ̌τερήδες. Έρθεν ίνας χωρέτες κι επαράγγειλεν έναν αξινάρ’. «Καλόν, είπεν ατον ο παιδάς, σ’ ολημέρα κέσ’ έλα έπαρ’το». Λέει ατον ο κύρ’ς ατ: «Εγώ ας πάω σ’ οσπίτ’ φέρω φαγίν να τρώγομε κι επέκει σκαλώνομε την δουλείαν». «Ντο λές, πάτερα είπεν ατον ο Σάββας, σ’ αβούτο την τέχνην πολλά χαβασλούκ’ έχω. Αστά ας τελώνομε μία τ’ αξινάρ’ κι επέκει πάω εγώ σ’ οσπίτ’ φέρω το φαγίν και τρώγομε». Εσέγκεν τον κύρ’ν ατ’ σο μαχάν’ κι εσκάλωσεν να λύν’ το σίδερον για να κοπανίζ’ κι εφτάει ατο αξινάρ’. Άμαν το σίδερον ελύεν πολλά, εντώκεν, εντώκεν ο Σάββας, έρθεν κι έπλωσεν κι εγέντον πολλά πλατύν. Ετέρεσεν ο παιδάς, το μάτ’ν ατ’ ‘κ̌’ έκοψεν-α να ίνεται αξινάρ’ «πάτερα, είπεν τον κύρ’ν ατ’, έλα αβούτο ας εφτάμ’ ατο έναν μακέλ’». «Κι-α ποίσον ατο μακέλ’ γιάβρουμ» είπεν ατον εκείνος. Εσέγκεν ξάν το σίδερον σην φωτίαν κι εξέγκεν ύστερα, εντώκεν, εντώκεν έρθεν το σίδερον κι εμάκρυνεν πολλά. Ετέρεσεν ο παιδάς, σο πιτσ̌ίμ’ να φέρ’-α ‘κ̌΄επορεί, «πατέρα είπεν, αβούτο ατώρα σο μίαν έναν καλόν κ̌αγάν’ επορεί και ίνεται». «Ποίσον-α γιάβρουμ, κι ας ένα και κ̌αγάν», είπεν ατον ο ζαβαλλούς ο Λάζαρον. Εσέγκεν γενιτά̤ν το σίδερον σην φωτίαν, εφύσεσεν, εφύσεσεν με το μαχάν΄ ο κύρ’ς ατ’ κι εξέγκεν ύστερα εντώκεν, εντώκεν ο Σάββας με το βαρύν το τσ̌ακούτσ̌, κι ασ’ το τερεί, ντο τερείς; Το σίδερον ενοίεν κι έδειξεν τρία τσ̌ατάλα̤. «Έϊ και έμορφον εμπροστία ίνεται αβούτο, πατέρα εσύ ντο λές;». Ο κουρεμένον ο Λάζαρον άλλο ‘κ̌’ εκρατέθεν. «Εγώ ντο λέγω, γιάβρουμ, καλλίον ποίσον-α άρκον, κι ας τρώει εμέν’ πά’ κι εσέν’ πά’ και ησυχάζομε».

"Ποίσον-α άρκον" - Ανέκδοτο Κοτυώρων Πόντου του Άκογλου Ξενοφώντα (Ξένου Ξενίτα)

Λεξιλόγιο
Μισοθόλωτος = μισοχαζούλης / Άταμ-σέντα̤ (adam senda τουρκική φράση) = δε βαριέσαι – έ βρε άνθρωπε κι εσύ/ απατζής (abaci, τουρκική λέξη) = ράφτης εγχώριων ενδυμασιών / κουντούρατζης (κουντούρας = χαμηλά δερμάτινα υποδήματα) = υποδηματοποιός / ισ̌τέ (iste, τουρκική λέξη) = ιδού – να / τεϊ (diye τουρκική λέξη) = δήθεν / κέλα = κι όλας / ερέχτες = σου άρεσε / τεμιρτσ̌ιλίκ’ (demircilik τουρκική λέξη) = το σιδεράδικο / εσάρεψε ‘με (sarmak τουρκική λέξη) = με περιέβαλε, μου άρεσε, μου ταίριαξε / αμάν (hemen τουρκική λέξη)= αμέσως / Αξινάρ’ (αξίνα) = τσεκούρι / Επέκει = από εκεί και πέρα - έπειτα / Αστά = στάσου / χαβάσ’ (havas αραβική λέξη) = πόθος. Φράση: «Έχω για τ’ εσέν’ τρανόν χαβάσ’» / χαβασλούκ = πόθος-επιθυμία / μαχάν’ = μηχανή δημιουργίας αέρα για το άναμμα των κάρβουνων / τσ̌ακούτσ̌α̤ = σφυριά / Τ’ ά̤ρ’ (τε άρα) = ε λοιπόν / μουσ̌τερής (musteri τουρκική λέξη) Φράση: «Κοίτα πράμα που σαλεύει και τον μουστερή γυρεύει) = υποψήφιος αγοραστής, πελάτης / γιάβρουμ (yavrum τουρκική λέξη) = μωρό μου, (ως θωπευτική προσφώνηση) σε προσφιλές πρόσωπο, κατ΄ επέκταση αγάπη μου / ολημέρα = μεσημέρι / σκαλώνω = εκκινώ – ξεκινώ / εντώκεν = χτύπησε (ενεστώτας κρούγω) /μακέλ’ (ομηρική λέξη μάκελλα – Ιλιάδα φ.250) =τσάπα / πιτσ̌ίμ (bicim τουρκική λέξη) = σχέδιο, μορφή. Φράση: Φέρ’ ατο ‘ς σο πιτσ̌ίμ = το βολεύω, το κανονίζω / κ̌αγάν(ι) = δρεπάνι / γενιτά̤ν (yeniden τουρκική λέξη) = εκ νέου, ξανά, από την αρχή (yeni = νέο – καινούριο) / τσ̌ατάλα̤ (catal τουρκική λέξη) = προεξοχή – δίχαλο. Άσμα: «Έλα πουλί μ’ ας ίνουμες εμείς σ’ έναν μερέαν, σ’ έναν τσ̌ατάλ’ καφούλ’ απάν’ χτίζομ’ έναν φωλέαν» / εμπροστία = πυροστιά / κουρεμένος = κακομοίρης.

Διαλεκτολογία Πόντου - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com