«Τη Σαρτζουγού το μετένιν» ή Το μεταλλείον του Ασαρτζούχ του Λιτσασινού Α. Ι. Παπαδόπουλου

Δημοσιεύουμε με ιδιαίτερη ευχαρίστηση το παραπόδας χρονικόν, όχι τόσο δια την χαρακτηριστικήν απεικόνισιν της τύχης των κατοίκων των μεταλλειοφόρων περιοχών του Πόντου, όσον δια να παρουσιάσωμεν την ιδιομορφίαν της διαλέκτου της περιοχής Λίτσασας Νικοπόλεως, που εν πολλοίς είνε ακατάληπτος ακόμη και δια τους Ποντίους της περιφέρειας Χαλδίας Τραπεζούντος.

Εκ της μελέτης της διαλέκτους αυτής πολλά συμπεράσματα μπορεί να συναγάγη κανείς να εύρη την λύσιν πολλών γλωσσολογικών προβλημάτων τα οποία παρουσιάζει η διάλεκτος και άλλων περιφερειών (Καππαδοκίας κ.α.). Τη Σαρτζουγού το μετένιν ή Το μεταλλείον του Ασαρτζούχ
Έναν ζαμάνιν τη Σαρτζουγού το Μετένιν αστ’ εδουλεύϊσ̌κεν, τη χωρί μους τα παιδία ούλα̤, τρανά, μικρά, εκεί επαρινεύκουσαν. Η Λίτσασα μους ‘ς ση Χατζηλία το σαγιάν χουφερελίγιν το τ’ έτον χαπάριν ‘κ̌ είχ̌εν. Τη χαμέτας εμους το κερμετζέκιν, τη χαμέτας τα ‘θάρα̤ έναν ημέραν αβαράν ‘κ̌ εφήνισ̌κεν. Η ζαχρά σ’ ούλα τα σπίτα̤ πολύν έτον. Τη Τσακαρόζας το σ̌αλοπάτιν νύχταν και ημέραν εκώσ̌κουντουν. Οι τεληγανλούδ’ εμους ούλοι «σαγάτ-κοστέκ», το σιούσιν αφκά ΄κ̌ εφήνεσκαν. Ασ’ ση Δευτέραν πουρνά-πουρνά και ούς τη Σάββαι – οτουρβαδή ημερκόν ΄κ̌ εχάνισ̌καν. Έμμε το να πούγ’α! Γαφάν ‘κ̌ είχαν, παράν ‘κ̌ εκάνεναν κρατείν, εθάρρεναν κι πάντα ετάν το γαζάνεμαν αβού να κρατεί. Τη χωρί μους οι μειζέτεροι κάτ’ αν έλεγαν ατους πα, έεινοι τη ‘φκαλί ατους την χαβάν! Είχαν και ‘κ̌ είχαν εφήνισ̌καν ατά ‘ς σα τιουκά̤νε. Ραγίν και μεζέγιες…τη πουλί το γάλαν εκσιούκιν ‘κ̌ ίνουτον, παρατάν χαπάρ! Τη ταβουλί και τη ζουρνάς η λαλία το χωρίον ‘ς σο ποδάριν εσκώνισ̌κεν, η λούρα και το τούλουμπαν αμ’ τα πουρτζέκα̤, το τίκιν και το ‘μάλιν εχόρευαν και εκατακώσ̌κουσαν, ού θύριν -που θύριν το χωρίον. Τη Δευτέρα το χαλά εσ̌αβαχλάευεν ούλοι ΄ς σο έργον εκουν και αβού πα έναν ζαμάνιν το χαλά τ’ ό,τ’ έθελαν έζησαν. Έμμε πολλά ‘κ̌ εκράτεσεν ατάν αβού το κέφιν εκουν. Έναν ημέραν έρτεν το χαπάριν κ̌ι «το μετένιν να στέκ!». Πολλά ‘κ̌ εδήβεν αβού πά έντον. Έναν τέκι πεχτζήν εφήκαν εκεί και το κειλτίν εκρέμασαν ‘ς σο θύριν εκεν. Ατάν έτον, το χωρίον εμους έναν σολούγουν επήρεν χαπάριν, το βουϊβούϊν εσήβεν σοίν τεληγανλούδε ‘μους, τα τσαλγούγα̤ και τα λαλίς ετσουρώγαν, οτουβραδύ έρκεσ̌ ‘ς ση τσαγή το ‘φκάλιν δύο μομότζα̤ εσύρισκεν ‘ς σο καμίνιν και ενούνιζεν το χάλα τα κιετζινεύ’ ο νούς εκουν έρτεν ‘ς σο ‘φκάλιν εκουν, έμμε αργώς έτον. Η ξενιτεία εσκάλωσεν και ετούτεψεν ‘ς σο μάτα̤ ‘κουν. Είς εκέν – είς εκέν επα̤σκλάεψαν να τερούν τη ‘φκαλί ‘κους το τζερέν. Σ’ έναν χρόνον απέσ’ τουλού-τουμανίν έκοψαν εσ̌ασ̌ιούρεψαν κι επέμναν. Σην κεσέν εκούν απές μαγγούριν ‘κ̌ επέμνεν, άνθρωπος ετουν κι ση τσίγαρας το κιεσμίκιν πα εχτάτζις έντον. Έναν ημέραν ο ταγή μ’ ο Χατζηθόδωρον, εθέλεσεν να σ̌αχαλαεύ’ ελίγον αμ’ τη χωρί μους τα ζαντά. Επήρεν έναν έφκαιρον γαζί τενεκέν και με τ’ έναν ξύλον ‘ς σο χ̌έριν «ταγκούλ-τουγκούλ» τη Κερεκή πουρνά-πουρνά ας’ τ’ εβήβαν ασ’ την εκλεσίαν εκουν οι χωρέτ’ εσκάλωσεν να κατακώσ̌κετ’ το χωρίον. Ασ’ τ’ έρτεν και εξήβεν ‘ς ση Πιστίλ το δώμαν απάν’ εκάτσεν κα’ και αστ’ ετέρεσεν αδαμέρ’-εκειμέρ’, εκάϊξεν: "Αφ’κ έν, χωρέτ εμους, εσείς ατώρα λέϊτεν κι ο ταγή μους ο Χατζηθόδωρον για εζάντυνεν, για ετζουλτούρεψεν, έμμε εγώ, δόξα σοι ο Θεός, νέ εζάντυνα νέ τ’ αχίλ’ -ίμ’ έχασα. Σ’ εμέρον τοίν τεληγανλήδε μους κέξ, ελίγα τσαλούμα̤ πούγω κι, αν θέλουν ας έρχουνταν να χορεύουν, τ’ εμόν το κέφιν ατώρα έρτεν! Αβού το χάλα εσκάλωσεν και ετούλωσεν, φογούμ’ νεσπαλούν τον χορόν και οι τζαλγουτζήδ’ απομένουν αβαράγιες! Για τ’ εγείνο επήρα την τενεκέν και κρούω, ποίσ̌κιεν θέλ’, ας έρχ̌ετ’ να χορεύουμ’ ούσταν πάλ’ πασ̌λαεύ τη μετενί το δούλεμαν…."

«Τη Σαρτζουγού το μετένιν» του Λιτσασινού Α. Ι. Παπαδόπουλου Πηγή: Ποντιακή Εστία 1957 Μνημεία λόγου της Ποντιακής φιλολογίας στα τοπικά γλωσσικά ιδιώματα των Ελλήνων του Πόντου

Λεξιλόγιο
Μετένιν (τουρκ) = μεταλλείο / άστ’ = εν όσω / εδουλεϋισ̌κεν = δούλευε – λειτουργούσε / επαρινεύκουσαν = απασχολούνταν / σαγιάν (τουρκ) = κύρος, χάρις / χουφερελίγιν = φτώχεια / χαμέτα = νερόμυλος / κερμεντζέκιν (τουρκ) = ο σιδερένιος άξονας της μυλόπετρας / ‘θάρα̤ = λιθάρια «εδώ οι μυλόπετρες» / εφήνισ̌κεν = άφηνε / ζαχρά = το σιτάρι / τσακαρόζας = παρατσούκλι γυναικείο ονόματος / σ̌αλοπάτιν = υδροκίνητος τροχός στον οποίο στερέωναν τα σάλια «εγχώρια υφάσματα» / εκώσ̌κουντουν = εκλώσκουντουν – περιστρεφόταν / σιούσιν (τουρκ) = το λούσο / εφήνισ̌καν = άφηναν / τ’ ουρβαδύ = το βράδυ / ημερκόν = μεροκάματο / εχάνισ̌καν = έχαναν / έμμε = άμα – αλλά / πούγ’α = ποιήσω – κάνω / γαφάν (τουρκ) = κεφάλι / εκάνεναν = μπορούσαν, ήταν ικανοί / αβού = ούτως, έτσι / έεινοι = εκείνοι / ‘φκάλι = κεφάλι / ίνουτον = γινόταν / εσκώνισ̌κεν = σήκωνε / λούρα = λύρα / τούλουμπαν = άσκαυλος, τουλούμι, αγγείο / πουρτζέκα̤ = φούντες / τίκιν = ο τοπικός ιδιαίτερος τίκ χορός της Νικόπολης / ‘μάλιν = ομάλιν, ο τοπικός ιδιαίτερος ομαλός χορός της Νικόπολης / ού που (στερεότυπη έκφραση) = στη μια και στην άλλη / θύριν = θύρα, πόρτα / χαλά = μόλις / εσ̌αβαχλάεβεν (τουρκ) = ξημέρωνε / ένα τέκι = ένα μόνο / κειλτίν = κλειδί / έναν σολούγουν = μια φορά / ετσουρώγαν = σταμάτησαν, στέρεψαν / τσάγ (τουρκ) = τζάκι / μομότζα̤ = άγρια κουκουνάρια / εσύρισκεν = έσυρε / κιετζινεύ = ζεί – βιοπορίζεται / ετούτεψεν (τουρκ) = έπιασε, έγινε επιθυμητός / είς εκέν – είς εκέν = ένας – ένας / μαγγούριν = χάλκινο ευτελές νόμισμα / κιεσμίκιν = απόκομμα, αποτσίγαρο / εχτάτζις (τουρκ) έντου = κατάντησε / σ̌αχαλαεύ = αστειεύεται / ζαντά = τρελά, ανόητα / έφκαιρον = άδειο / γάζ = πετρέλαιο / εκουν = αυτών / δώμαν = χωμάτινη στέγη / αδαμέρ – εκειμέρ = εδώ κι εκεί / εκάϊξεν = φώναξε / άφ’κεν = δεν είναι έτσι; «αβού ‘κ̌ έν’;» / εζάντινεν = τρελάθηκε / ετσ̌ουλτούρεψεν = τάχασε / πούγω = ποιώ, κάνω / εσκάλωσαν = άρχισαν / ετούλωσαν = σιώπησαν / αβαράγιες (αβαράδες) = άεργοι / ποίσ̌κιεν = οποιοσδήποτε / ούσταν = έως ότου / πεσ̌λεεύ (τουρκ) = ξαναρχίσει Νικόπολη - Γαράσαρη Πόντου: Χωριά, Τοπωνύμια, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com