Ο Παλαέτες – Ανέκδοτη διήγηση εκ Χαλδίας Πόντου

Είνας Παλαέτες εχπάστεν ασ’ σο Κάν’ να πάει ‘ς σο χωρίον ατ’ τέσσερα ώρας μακρά. ‘Σ ση στράταν εθέλεσεν ν’ άφτ’ έναν τσιγάρον κι εξέγκεν την καμινωσίαν ατ’ να καμινών’.

Ασ’ σο Κάν ούς τη Παλαϊας τον ανέφορον το τσ̌αχμάχ’ν ατ’ απέσ’ ‘κ̌’ επαίρ’νεν. ‘Σ σον ανέφορον κιάν’ εσούμωσεν και ‘ς σο χωρίον, το καμετέρ’ επήρεν απέσ’, το μανίν επήρεν άψιμον κι έψ̌εν τον τσιγάρον ατ’. Χά, ‘ρ’ αέτσ’! είπεν ο Παλαέτες χαρεμένα. Πολλά αφορισμένον τσ̌αχμάχ’ έχω. ‘Σ σο μίαν επέρεν απέσ’!.

Λεξιλόγιον:
• Παλαέτες = ο κάτοικος της Παλαϊας. Η Παλαϊα ήταν χωριό της Χαλδίας
• Αχπάσκομαι & αχπάσκουμαι (αόριστος) εχπάστα = Μέσον τύπος του ρήματος αχπάνω = ξεκινώ προς αναχώρηση. Άσμα: Εχπάστανε και πάγουνε και πάν’ ‘ς σην ξενιτίαν – καράβιν χ̌ιλα̤ρμάτωτον εχπάστεν ‘΄ς ση Φραγκίαν. ## Αχπαστικόν (χορός) ## αχπαστός κτλ
• Καμινωτέριν – καμινωτέρ’ – καμ’νωτέρ – καμετέριν – καμετέρ’ – ρήμα καμινώνω. Τεμάχιο χάλυβος το οποίον προσκρούουν ισχυρώς εις λίθον πυρίτην αναδίδει σπινθήρας ## Ο χάλυβας των πυροβόλων όπλων ## Το σύνολο της τσακμακόπετρας
• Τσαεύω & τσ̌ατλαεύω = σκάω (τσάτ = ηχοποιημένη λέξη για το «σκάσιμο» του τσακ-μακιού όπως και το τσ̌άκ-μάκ
• Μανίν & μανή = η ήσκα της τσακμακόπετρας, αγαρικόν = φιτίλι. ΙΣΚΑ = Τα παλιά τα χρόνια όταν δεν είχαν ανακαλυφθεί τα σημερινά μέσα ανάμματος φωτιάς, όπως τα σπίρτα, οι αναπτήρες, ο άνθρωπος άναβε την φωτιά με την βοήθεια της ίσκας. Η ίσκα είναι ένας μύκητας φυτό που αναπτύσσεται στους ξερούς και σαπισμένους κορμούς των δένδρων, ή σε σωρούς από φύλλα. Επιστημονικά λέγεται Αγαρικόν, το Έναυσμα, ή Πολύπορο, ο Πυρφόρος (Αγκάρικουμ Χιρουργιόρουμ ή Πολύπορους Ιγκνιάτιους). Οι μύκητες αυτοί συνήθως αποτελούνται από δισεκατομμύρια νεκρών ζωικών ή φυτικών μικροβίων, επάνω στο φυτικό υλικό στο οποίο αναπτύσσεται η αποικία των μικροβίων μεταλλάσσεται σαν ξερή φυτική ύλη μεγάλης περιεκτικότητας σε άνθρακα φαρφατιασμένο. Συνήθως αυτοί οι μύκητες αναπτύσσονται στα δένδρα της Αμυγδαλιάς, Μουριάς, Αμπέλου, Ελιάς, Οξιάς, Πεύκου, Εσπεριδοειδών, και ιδίως της Δρυς (Βελανιδιάς). Χρησιμεύει και σαν αιμοστατικό, επί των εγκαυμάτων και για την θεραπεία των κάλων.

Ο Παλαέτες – Ανέκδοτη διήγηση εκ Χαλδίας Πόντου - Πηγή: Ποντιακή Εστία Ποντιακή Διαλεκτολογία, Ιδιωματισμοί της ποντικής Διαλέκτου, λήμματα, ερμηνεία, ετυμολογία

Διαλεκτολογία Πόντου – Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com