Το γένος των τουρκικών λέξεων στην Ποντική Διάλεκτο - Ν. Π. Ανδριώτου Καθηγητού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Σ' εκείνον που μελετά τη διάλεκτο του Πόντου (¹) κάνει εντύπωση το ότι τα τουρκικά ουσιαστικά που λήγουν σε -é, π.χ. kahvé, katifé, kesé, ενώ στην κοινή Νεοελληνική πήραν το αρσενικό γένος με προσθήκη στην ονομαστική του κατ' εξοχήν τελικού συμφώνου των αρσενικών -ς, π.χ. ο καφέ-ς, ο κατιφέ-ς, ο κεσε-ς, αντίθετα στην ποντιακή διάλεκτο όσα εκφράζουν άψυχα όντα ή αφηρημένες έννοιες ακολούθησαν το θηλυκό γένος, π.χ. η καϊβέ, η κατιφέ, η κεμπρέ, η κεσε, η μεϊχανέ, η παχτσέ, η περτέ κτλ., και μόνο όσα αναφέρονται σε ανθρώπους έγιναν αρσενικά, π.χ. ο κιοσέ-ς (=σπανός).
Η τουρκική γλώσσα, όπως είναι γνωστό, δεν έχει γραμματικό γένος για τα ονόματα, και οι Έλληνες ήταν ελεύθεροι να υπαγάγουν τις τουρκικές λέξεις που πήραν στη γλώσσα τους σε ένα οποιοδήποτε από τα τρία γένη της ελληνικής γραμματικής. Γιατί όμως η διαφορά αυτή ανάμεσα στην ποντιακή διάλεκτο και την κοινή; Επειδή στη γλώσσα τίποτε δεν γίνεται χωρίς λόγο, θα πρέπει να υπάρχει κάποια εξήγηση της διαφοράς, και η εξήγηση αυτή, κατά τη γνώμη μου, είναι η εξής: Ενώ η κοινή Νεοελληνική δεν έχει δικά της θηλυκά ονόματα σε -έ, για να υπαγάγη, κατά προτίμηση σ' αυτά, τα τουρκικά ουσιαστικά που λήγουν σε -é, και γι' αυτό αναγκάστηκε να τα συμμορφώση προς τα αρσενικά, ξεκινώντας από την αιτιατική, και κατά το σχήμα: πατέρα–πατέρας, άντρα–άντρας, είπε και καφέ–καφές, κατιφέ–κατιφές κτλ., αντίθετα η ποντιακή διάλεκτος έχει πολλά θηλυκά ονόματα και αντωνυμίες σε -ε (που προέρχεται από διάσωση της αρχαίας ανοιχτής προφοράς του η (¹), π.χ. ατέ (=αυτή), εκείνε, η άλλε, η νύφε, η Ελένε, η μικρέ, η χρυσέ, η δεξαμένε, η αδελφότε, η ανθρωπότε, η νεότε, η παλληκαρότε κ.τ.λ., και ήταν φυσικό αυτών των λέξεων να ακολουθήσουν και τα τουρκικά σε -é. Και τα τουρκικά ονόματα γυναικών που συνήθως λήγουν σε -é, καθώς Γκιουλμπέ, Ζεμπεντέ, Φατμέ, και που τα άκουαν συχνά οι Πόντιοι γύρω τους, ίσως να υποβοήθησαν τον προσανατολισμό των τουρκικών ονομάτων που μας απασχολούν εδώ προς το θηλυκό γένος. Πολύ περισσότερο όμως πρέπει να υποβοήθησε η παρουσία των ποντιακών θηλυκών ουσιαστικών σε -α, όπου το α προφέρεται σαν πολύ ανοιχτό ε, καθώς μήλα̤ , αδελφοσύνα̤, αλεπωσύνα̤, καλωσύνα̤, φτήνα̤ κ.τ.ό. Επειδή και το τουρκικό e είναι πολύ ανοιχτό, είναι πιθανόν ότι το e των τουρκικών λέξεων ταυτίστηκε στην αρχή με το ποντιακό α, όπως πιστοποιείται από ενδιάμεσους τύπους σαν το παχτσά, και κατόπι κατέληξε στο ε(²), κι έτσι δεν χρειάστηκε να υπαχθούν οι τουρκικές λέξεις που λήγουν σε -é στην ολιγάριθμη κατηγορία των αρσενικών σε -τες (αρχ. -της), π.χ. ακαμάτες, εργάτες, κλέφτες, τεχνίτες, χωρέτες, ψέφτες, που ήταν και σημασιολογικώς ακατάλληλα ως πρότυπο, γιατί σημαίνουν όλα ανθρώπους με ορισμένες ιδιότητες. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην ελληνική διάλεκτο της Καππαδοκίας, που δεν έχει θηλυκά ονόματα σε -ε, τα τουρκικά με κατάληξη -é έγιναν, όπως και στην κοινή Νεοελληνική, αρσενικά, π.χ. ο βατές, ο σεκμές, ο κελλές κ.τ.ό.³. (Έπεται συνέχεια) Διαλεκτολογία Πόντου, Ιδιωματισμοί της Ποντικής Διαλέκτου, λήμματα, ερμηνεία, ετυμολογία, διηγήσεις, θρύλοι, μύθοι
Υποσημειώσεις - Υποσημείωση 1. Είναι λυπηρό ότι δεν υπάρχει ως τώρα ούτε μια πλήρης Γραμματική της ποντιακής διαλέκτου (η γνωστή Γραμματική του μακαρίτη Δ. Οικονομίδη, Lautlehre des Pontischen περιέχει μόνο τα φωνητικά φαινόμενα), ούτε ένα Λεξικό της, κι έτσι όποιος θελήση να εξετάση ένα ποντιακό μορφολογικό φαινόμενο δεν μπορεί να έχη εποπτεία της αλληλουχίας των μορφολογικών φαινομένων της διαλέκτου, κι' αναγκάζεται να αναζητή ο ίδιος υλικό από τα ποντιακά κείμενα. Ο Οικονομίδης πεθαίνοντας άφησε στην Ακαδημία Αθηνών μια πλήρη και έτοιμη για τύπωμα Γραμματική της ποντιακής διαλέκτου, που μένει ακόμα ανέκδοτη από έλλειψη χρημάτων. 2–3 Βλ. Α. Α. Παπαδόπουλου, Περί της προφοράς του η εν τη ποντιακή διαλέκτω. Αρχείον Πόντου 11 (1941), σελ. 170 κέξ.«Ότι η τροπή του α σε ε είναι δυνατή βλ. Α. Α. Παπαδόπουλο στο Αρχείον Πόντου 13 (1948), σελ. 37.Βλ. Ν. Π. Ανδριώτη, Το γλωσσικό ιδίωμα των Φαράσων, σελ. 76 κέξ. Το φαρασιώτικο η μουζδέ μπορεί, ως εξαίρεση, να είναι ποντιακό δάνειο.
Το γένος των τουρκικών λέξεων στην Ποντική Διάλεκτο - Ν. Π. Ανδριώτου Καθηγητού εν τω Πανεπιστημίω Θεσσαλονίκης - Πηγή: Ποντιακή Εστία
Διαλεκτολογία Πόντου - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com