Ιστορία της Κρώμνης απο της αλώσεως της Τραπεζούντας μέχρι της καταργήσεως των μεταλλείων (1462-1854)
Κάποιες παραδόσεις λένε ότι οι ορεινοί κάτοικοι της χώρας μετά την άλωση της Τραπεζούντας πολέμησαν με τους τούρκους, την δε παράδοση αυτή υποστηρίζουν και οι μαρτυρίες ποιημάτων της εποχής εκείνης.
Ιστορία της Κρώμνης από της αλώσεως της Τραπεζούντας μέχρι της καταργήσεως των μεταλλείων (1462-1854). Αλλά η αντίσταση θα ήταν ασθενεστάτη έκενα της ερήμωσης, όπως είπαμε της χώρας αποβαλούσης σε προγενέστερους χρόνους πολλών των αλκίμων ανδρών της, οι δε πολυπληθείς στρατοί του Μωάμεθ όχι τόσο για την ανδρεία, αλλά για το πλήθος κατέλαβαν τη Μεσοχαλδία τάχιστα βιάζοντας στους κατοίκους να παραδεχθώσι και να ασπασθώσι τον μωαμεθανισμό. Το δε εισβάλλον στην Κρώμνη σώμα εκτός επτόησε τους Κρωμναίους, οι οποίοι ζήτησαν να κρυφτούν όπου ηδύνατο έκαστος. Τότε αναφέρεται ότι ένας από την ενορία του Αγίου Γεωργίου κατέφυγε σε αχυρώνα και βρεθείς εκεί ονομάστηκε Σαμανλής, εξ ου και η ενορία του ονομάστηκε Σιαμανάντων. Οι καταδιωκόμενοι Κρωμναίου μη δυνάμενοι να διαφύγουν τον άγριο θυμό των αλλόπιστων, ευρισκόμενοι σε απορία περί του τι να κάνουν αποφάσισαν να παραδεχτούν τάχα τον μωαμεθανισμό, αλλά στα κρυφά πάλι εξακολουθούσαν να είναι χριστιανοί φοιτώντες τη νύχτα στις εκκλησίες και τελούντες όλα τα καθήκοντα του χριστιανού στα κρυφά εξ ου και εκλήθησαν κρυφοί. Βέβαια το παιχνίδι αυτό ήταν σοβαρό ότι οι συνέπειες του τρομερές, αλλά μπροστά στον κίνδυνο να χάσουν τη θρησκεία τους, προτιμούσαν να ακολουθήσουν την οδό αυτή την επικίνδυνη. Αλλά αυτή η αλλαξοπιστία δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν φυγή από τις τάξεις του Χριστού, διότι καθ’ ην εποχή παιδιά αυτοκρατόρων, μητροπολίτες και σοφοί μεγιστάνες, ασπαζόμενοι τον ισλαμισμό εγίνοντο φοβερότεροι κι από αυτούς ακόμα τους αληθινούς τούρκους, οι λίγοι αγράμματοι και άξεστοι αυτοί ορεινοί Κρωμναίοι πολίτες εμπαίξαντες μια θρησκεία έγιναν δι΄ αυτής υπερασπιστές των αδελφών τους χριστιανών. Αυτό έγινε διότι οι αποχωρούσες τουρκικές ορδές από τα άγονα αυτά όρη τη διοίκηση της χώρας ανέθεσαν στους κρυφούς αρχιμεταλλευτές, τους οποίους είχαν συμφέρον και να υπερασπίζουν, διότι τα μεταλλεία ήταν σουλτανικά εξ’ αυτών ωφελούντο πολύ και οι τα διάφορα αξιώματα κατέχοντες μεγιστάνες. Ως εκ τούτου σε διάφορες εποχές, διάφορα φιρμάνια και διάφορες διαταγές αρχικά προσαρτούσαν στην εξουσία των μεταλλευτών τούτων χωρία ολόκληρα και περιφέρειες δασώδεις κτλ. Από καιρού δε εις καιρόν απεστέλλετο επιθεωρητής των μεταλλείων ο οποίος λάμβανε το μέρος του μεταλλεύματος που αναλογούσε στην κυβέρνηση. Η Κρώμνη λοιπόν με τη νέα της ημι-ανεξαρτησία και τη μεγαλύτερη μεταλλευτική της κίνηση άρχισε να προσελκύει πολλούς οι οποίοι ζητούσαν να αποφύγουν τις διώξεις και βιαιοπραγίες των τούρκων. Ως εκ τούτου, οι ενορίες της αυξάνονταν και κτίζονταν νέες, ενώ οι εκτάσεις της αποψιλώθηκαν, καλλιεργήθηκαν κι η αύξηση των εργασιών ποικιλοτρόπως άρχισε αρκούντος να πλουτίζει τους κατοίκους της. Αλλά ας δούμε ποιοι ήταν αυτοί οι πλανόδιοι οι οποίοι κατοίκησαν το διάστημα αυτό στην Κρώμνη. Μετά την άλωση της Τραπεζούντας οι διασκορπισθέντες χριστιανοί κατέφυγαν στη Μεσοχαλδία και οι περισσότεροι μη βρίσκονταν ασφαλές καταφύγιο εκεί, κατέφυγαν τελικά στην Κρώμνη όπου η διοίκηση ήταν επιεικέστερη και ο τόπος ασφαλέστερος. Εξ’ αυτών των πλανόδιων Ελλήνων Χριστιανών συστήθηκαν οι περισσότερες ενορίες κι αυτούς ακολούθησαν έπειτα κι αρκετοί άλλοι των «κρυφών» από άλλα μέρη. Αναφέρεται ότι και οι Κιζιπλάσηδες ήρθαν και κατοίκησαν στην Κρώμνη, ακόμη και Κούρδοι και Κιρκάσιοι κ.ά. Αλλά κι ένας Τουρκομάνος κατέφυγε στην Κρώμνη διότι οι σύντροφοί του καταδιώχθηκαν από τους Σανταίους επειδή λεηλάτησαν τα πέριξ της Σάντας και μετά από συναίνεση των Κρωμναίων κατοίκησε κοντά σ’ ένα λιβάδι στην ενορία Σιαμανάντων πάνω από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου όπου έχτισε την κατοικία του. Μεγαλώνοντας αριθμητικά η οικογένειά του σχημάτισε συνοικία η οποία ονομάστηκε Τιρκάντων. Λέγεται ότι κι ένας Αρμένιος κατοίκησε στην ενορία Βαρτάντων όπως κι κάποιοι Πέρσες στην ενορία της Μόχωρας. (Σε αυτό το σημείο να υπογραμμίσουμε ότι σύμφωνα με τον εκδότη της Ποντιακής Εστίας αείμνηστο κ Φίλωνα Κτενίδη, το παραπάνω σχόλιο στην παράγραφο αυτή για τον Αρμένιο και τους Πέρσες δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα). Η φυγή των διαφόρων φυγάδων από τη Μεσοχαλδία και την Τραπεζούντα προς την Κρώμνη οφειλόταν αφενός στο οχυρό και απροσπέλαστο της θέσεως της και αφετέρου στην παντελή απουσία τούρκων στην αμιγή εκείνη ελληνική περιοχή και όχι στην επιεική διοίκηση η οποία όπως σημειώνει ο κ Φίλων Κτενίδης ήταν ανύπαρκτη την εποχή εκείνη. Συνεχίζοντας ο κ. Κτενίδης σχολιάζει ότι τα περί Κούρδων, Κιρκασίων, Τουρκομάνων και Αρμενίων οφείλονται σε παρακινδυνευμένες εξηγήσεις περί της προέλευσης ορισμένων τοπωνυμίων όπως Τιρκάντων, Βαρτάντων κτλ. Γεγονός είναι ότι όσο λειτουργούσαν τα μεταλλεία της Κρώμνης, στις διάφορες εργασίες και υπηρεσίες των αρχιμεταλλουργών (όπως τέτοιες ήταν τα καραβάνια για τη μεταφορά του μεταλλεύματος αλλά και της ξυλείας για τα καμίνια), απασχολούνταν και κάποιοι ελάχιστοι αλλοεθνείς. Ακριβώς δε για το σπάνιο του γεγονότος αυτού δόθηκαν τα ονόματά τους σε τοποθεσίες όπου είχαν κατοικήσει, άγνωστο για πόσο χρονικό διάστημα, πάντως προσωρινά, χωρίς να αφήσουν απογόνους ή άλλα ίχνη της εκεί παραμονής τους. Εδώ μπορούμε να αναφέρουμε την περιπέτεια μιας οικογένειας Τραπεζουντίων για να λάβει ιδέα ο αναγνώστης της κατάστασης που επικρατούσε τα χρόνια εκείνα. Η οικογένεια αυτή ήταν του προαναφερθέντος σε άλλο σημείο επιθεωρητού των μεταλλείων Γεωργίου Κριεζή. Μετά λοιπόν την άλωση της Τραπεζούντας κατέφυγε με την οικογένειά του στο χωρίο Κορώνιξα του Μεσοχαλδίου. Μετά την παρέλευση κάποιων ετών όμως και ενώ αποβίωσε ο αρχηγός της οικογένειας, οι δύο γιοι του με τις οικογένειές τους κατέφυγαν στην Κρώμνη όπου κατοίκησαν στην ενορία Τσαχματάντων. Εκεί μάλωσαν οι δύο αδελφοί για ένα αγρό και τότε ο ένας από αυτούς για να εκδικηθεί ασπάστηκε τον ισλαμισμό, μετέβη στην Αργυρούπολη, παρέλαβε μερικούς τούρκους (κι εδώ σημειώσουμε ότι οι τούρκοι της Αργυρούπολης ήταν οι τυραννικότεροι των χρόνων εκείνων), κι επανήλθε στο χωριό, όπου επιτέθηκε στην οικογένεια του αδελφού του, τον φόνευσε και άρπαξε την περιουσία του. Οι εναπομείναντες τότε της οικογένειας εκείνης του φονευθέντος γυναίκες και παιδιά έφυγαν από την Κρώμνη και κατέφυγαν Γαλίαναν όπου κατοίκησαν. Εκεί ανδρώθηκαν τα άρρενα τέκνα της οικογένειας, απέκτησαν γιούς και θυγατέρες, αλλά απέκτησαν και άλλες περιπέτειες. Την κόρη ενός εξ αυτών την απήγαγε ένας μπέης και την έβαλε στο χαρέμι του. Ο πατέρας της απαχθείσας οργίστηκε πολύ για την άτιμη αυτή πράξη του τούρκου, παραφύλαξε και φόνευσε τόσο αυτόν όσο και τον πατέρα του. Ύστερα δε κατέφυγε με όλη την οικογένεια σε ένα παρακείμενο δάσος, αλλά και εκεί τον ανακάλυψαν οι Τούρκοι και κατέσφαξαν αυτόν και όλα τα αρσενικά παιδιά. Οι γυναίκες με τα βρέφη στις αγκαλιές κατέφυγαν στου Κουσπιδή όπου και κατοίκησαν. Όταν δε μάλιστα η Τραπεζούντα θεωρήθηκε ασφαλέστερη ως μέρος καταφυγής συγκριτικά με άλλα μέρη της επαρχίας, οι απόγονοι εκείνων ήρθαν και κατοίκησαν στην ενορία Πόζ Τεπέ. Τώρα ο καθένας από εμάς, αγαπητοί αναγνώστες, ας φανταστεί τους άγριους φόνους, τα αίματα, τις ατιμώσεις, τα δάκρυα, τους στεναγμούς και όλα τα αίσχη των σκοτεινών εκείνων αιώνων της δουλείας και των εξευτελισμών. Σ’ εμένα επιτρέψτε να αναφέρω και τα ακόλουθα....
Συνεχίζεται...
Κρωμέτ΄κα Τραγωδίας - Θεματικές ενότητες με δίστιχα της Κρώμνης
Ιστορία της Κρώμνης – Α.Ι. Παρχαρίδου Ποντιακή Εστία Τεύχος 44-45 - Από της αλώσεως της Τραπεζούντας μέχρι της καταργήσεως των μεταλλείων (1462-1854).
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com