Ιεροί Ναοί του Ακ Δάγ του Κωνσταντίνου Φωτιάδη. Γαλατικός Πόντος. Το Ελληνικόν Μεταλλείον του Άκ Δάγ
Το Μαδέν είχε τους κατωτέρω τρεις Ιερούς Ναούς:
1) Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου στον συνοικισμό του Γατσάκ. Τελευταία οι ευλαβείς κάτοικοι ανοικοδόμησαν καινούργιο Ναό σε Βυζαντινό ρυθμό και δεν πρόλαβαν να τον χαρούν.
Τώρα μετεβλήθη σ' ένα λαμπρό ισλαμικό τέμενος. Ο παλαιός ναός κατελήφθη υπό των Αρμενίων και σήμερα είναι αρμενική εκκλησία. Ιερείς του Ναού αυτού υπήρξαν ο παπα-Ζαχαρίας, ο παπα-Βασίλειος και ο παπα-Ευθύμης, και ψάλτης ο Ιωάννης Ιωαννίδης (του Λουκά ο Γιάγκον). Ιεροί Ναοί στο Ακ Δαγ Μαδέν - Γαλατικός Πόντου - Κ. Φωτιάδη
2) Ο Ιερός Ναός του Αγίου Χαραλάμπους. Ήταν ο καθεδρικός Ναός καθώς και η έδρα του αρχιερατικού επιτρόπου του Μητροπολίτου Χαλδίας. Ιερείς του Ναού αυτού διετέλεσε ο Αρχιμανδρίτης Ιγνάτιος Φελέκης, ο παπα-Κύριλλος Καρατζάς από το Σαχνά-Δερέ απόφοιτος του ημιγυμνασίου Αργυρουπόλεως. Υπήρξε ο εμψυχωτής και θεμελιωτής της Ελληνικής παιδείας και όλης της πνευματικής κινήσεως του Μαδέν. Επί των ημερών του ανηγέρθη το μαρμαρόκτιστο Κεντρικό διδακτήριο. Το 1909 ο παπα-Κύριλλος Καρατζάς μετέβη στην Κωνσταντινούπολη για το ζήτημα των Σταυριωτών (κρυφών χριστιανών ή κλωστών). Το Πατριαρχείο δεν τον άφησε να επιστρέψει αλλά τον τοποθέτησε στο Ιερό Ναό της Αγίας Αναστασίας στην περιοχή του Γαλατά. Εκεί σπούδασε o γυιός του Δημοσθένης Νομικά και o Θεμιστοκλής ιατρός στην Αθήνα. Δυστυχώς, ο πρώτος πέθανε από φυματίωση και ο δεύτερος από πνευμονική μηνιγγίτιδα στην Υοζκάτη. Η φωτογραφία του παπα-Κύριλου Καρατζά αναρτήθηκε σε πλαίσιο του Ακ-Δαγ-Μαδενί στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Ιερούργησαν επίσης Ιερό Ναού του Αγίου Χαραλάμπους ο παπα-Παντελής Παπαδόπουλος και ο υιός του παπα-Δημήτριος, ο παπα-Παναγιώτης Παμπουκίδης και ο υιός του παπα-Γιάννης, ο ιεροδιάκονος Βασίλειος Φελέκης και ο παπα-Παναγιώτης Καχριμανίδης από το Άκ Τάσ̌. Ψάλτες στον Άγιο Χαράλαμπο ήταν ο Χαράλαμπος Παντελίδης, αδελφός του παπα-Δημήτρη, ο Αριστοφάνης Ιορδανίδης (o Κιζίρ), o Μιχαήλ Παπαδόπουλος, ο Αναστάσιος Σιδηρόπουλος, ο Παύλος Παπαδόπουλος από το Χαλχατζή, ο Κιουλικλής ο Κυριάκος και ο Χαράλαμπος Γαβριηλίδης, έμπορος που κατείχε πάντοτε τον αριστερό χορό. Ο Ιερός Ναός του Αγίου Χαραλάμπους είναι ρυθμού Βασιλικής, τρίκλιτος με ψηλές κολώνες και ένα τρούλλο με τον Παντοκράτορα. Από τα αψιδωτά προπύλαια από γρανίτη λίθο μπαίνουμε στην αυλή. Αριστερά είναι μικρό διώροφο κτίσμα, όπου στεγαζόταν τα γραφεία του Αρχιερατικού Επιτρόπου του Μητροπολίτου Χαλδίας. Η πρόσοψη του Ναού είχε τρεις αψίδες που στηρίζονται σε έξι πεσ σούς, ανά δύο στη μέση και από μία στις γωνίες. Από τις αψίδες μπαίνομε στον Νάθρηκα. Πάνω από την κυρία είσοδο του ναού είναι εντοιχισμένη πλάκα, πάνω στην οποία είναι γραμμένη η ημερομηνία ανεγέρσεως: «Επί Θεοφίλου Μητροπολίτου Χαλδείας οικοδομήθη ο θείος ούτος Ναός του Ιερομάρτυρος Χαραλάμπους τη συνδρομή μέν καί τών ευσεβών Χριστιανών Μεταλλείου Ακτάγου και τών περιχώρων, ιδίως δέ τή άδρα δαπάνη καί επιστασία του Πανοσιωτάτου Ιερομονάχου Πολυκάρπου έκ χωρίου Βαρενού έν έτει 1860. Αιωνία η μνήμη αυτών». Πάνω από την κεντρική είσοδο είναι επιγραφή με μεγάλα στοιχεία: «Αύτη ή Πύλη του Κυρίου, δίκαιοι εισελεύσονται εν αυτή». Ο κυρίως ναός, αν και γυμνός, διατηρεί κάτι από την μεγαλοπρέπειά του. Τις τελευταίες δύο κολώνες συνδέει ένα διάζωμα κάτω από το οποίο ήταν το εικονοστάσι. Πάνω σ' αυτό το διάζωμα είναι γραμμένη η Γ' Ωδή των καταβασιών της «Υπαπαντής»: «Το στερέωμα των επί Σοί πεποιθότων, στερέωσον Κύριε την Εκκλησίαν, ήν εκτήσω τω Τιμίω Σου αίματι». Όταν στις 10 Φεβρουαρίου οι καμπάνες εσήμαιναν χαρμόσυνα, παρά τον βαρύ χειμώνα, απ' όλα τα γύρω χωριά οι χριστιανοί πήγαιναν για ν' ακούσουν την πανηγυρική λειτουργία. Εγώ δυστυχώς ποτέ δεν πήγα- δεν μ' έπαιρναν.
3) Ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου. Ο Ναός ήταν βυζαντινού ρυθμού με ωραίο τρούλλο, γι' αυτό και μετά την Ανταλλαγή έγινε μουσουλμανικό τέμενος. Ιερείς διετέλεσαν ο παπα-Βασίλειος Χατζησάββας ή Παναγιωτίδης, o παπα-Γεώργης Παπαδόπουλος, αρχιερατικός επίτροπος και διδάσκαλος. Ο παπα-Γιώργης και o αδελφός του Ιωακείμ ήταν από το Πόσικ. Ο παπα-Γιώργης ηγετική μορφή, απηγχονίσθη στην Αμάσεια μαζί με τον αδελφό του. Ο παπα-Βασίλης μετά το θάνατο του υιού του Πέτρου το 1918 έφυγε για την Αζιζία του Εσκή-Σεχήρ. Από κει βοηθούσε τα Ελληνικά στρατεύματα και έσωσε και πολλούς τούρκους. Το 1922 εξωρίστηκε μαζί με τους κατοίκους για το Ερζιγκέν, αλλά τους άφησαν στο Ικόνιο. Από κει μέσω Μυρσίνης ήλθεν στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στην Πτολεμαΐδα. Από το 1922 ως το 1956 ιερούργησε εκεί όπου μένει κι o γυιός του Αριστείδης Παναγιωτίδης. Ψάλτες του Αγίου Νικολάου ήταν ο Ευστάθιος Ξανθόπουλος (τη Σαρή-Σάββα ο Στάθιον), ο Καλαϊτζίδης και ο δάσκαλος Γερβάσιος Φελέκης, o οποίος στις Σέρρες εχειροτονήθηκε ιερεύς και το 1941 σκοτώθηκε με την παπαδιά του από τους Βουλγάρους. Ανατολικά του Μαδέν, πάνω σ' ένα κατάφυτο λόφο, ήταν το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Στις 23 Απριλίου γινόταν μεγάλο πανηγύρι. Θυμούμαι καλά τον πευκόφυτο λόφο με το ναό και ένα κέντρο αναψυχής, που πρόσφερε καφέ και τσάι. Έτυχε να πάω και εγώ στο πανηγύρι αυτό και τσούγκρισα αυγά. Τον Άη-Γιώργη τιμούσαν και οι τούρκοι, τον έλεγαν «Χουτουρελέζ» και έπαιρναν μέρος σ' όλες τις εκδηλώσεις και προπάντων στην πάλη. Απέναντι από τον Άγιο Χαράλαμπο, πέρα από το ποταμάκι στην πλαγιά ήταν ένα παρεκκλήσι του Αγίου Βασιλείου, περιμαντρωμένο χωρίς στέγη. Όταν είχε ανομβρία στην περιοχή, πήγαιναν εκεί και έκαμναν λιτανεία και παρακλήσεις. Πάνω και δεξιά από τον Άγιο Βασίλειο είναι το Τάσ̌-μπουνάρ, ένα ίσιωμα αρκετά μεγάλο. Εκεί γινόταν η υποδοχή των προσωπικοτήτων και άλλων αξιωματούχων υπαλλήλων. Εκεί πάλι γινόταν ο αποχαιρετισμός, είτε ευχάριστος είτε δυσάρεστος, δηλαδή όταν αποχαιρετούσαν οι γονείς τα στρατευμένα παιδιά τους. Άλλα παρεκκλήσια γύρω στο Μαδέν δεν υπήρχαν. Ακ Δάγ Μαδέν (AkDagMadeni) - Ιστορία - Λαογραφία - Πολιτισμός
Ιεροί Ναοί του Ακ Δάγ - Πηγή Κωνσταντίνος Φωτιάδης – Γαλατικός Πόντος – Το Ελληνικόν Μεταλλείον του Άκ Δάγ – Αθήνα 1994
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com