Οι εξισλαμισμοί στις περιφέρεις του Όφη και της Τόν(γ)ιας (Θοανίας) του Πόντου,

Για να φτάσει κανείς από την Τραπεζούντα στην περιοχή του Όφη, χρειάζεται να διανύσει, με τα πόδια, απόσταση 14ων περίπου ωρών ανατολικά της πόλης.

Στη συνέχεια, αν θέλει να σχηματίσει μια εικόνα της έκτασης που καταλαμβάνει, από τα παράλια προς τα ενδότερα, θα πρέπει να βαδίσει άλλο τόσο προς αυτή την κατεύθυνση. ∆ύο μεγάλα ποτάμια ο Όφης, δυτικά, και ο Μπαλτατσίδερε (Ψυχρο-πόταμος), ανατολικά, διατρέχουν όλη αυτή την έκταση, με κατεύθυνση από το νότο προς το βορρά και καθώς προχωρούν παράλληλα, με ενδιάμεσες οροσειρές, καταλήγουν, μαζί μ' αυτές στη θάλασσα. ∆εξιά και αριστερά των δύο ποταμών, σε χαμηλές πλαγιές παράλληλων λοφοσειρών, απλώνονται κάπου 65 γραφικά χωριά, τα περισσότερα των οποίων διατηρούσαν, μέχρι και τις παραμονές της Ανταλλαγής, ελληνικά ονόματα. Τα χωριά αυτά, 45 γύρω από τον Όφη και 20 γύρω από τον Ψυχροπόταμο, κατοικούνταν από 12.000 περίπου οικογένειες, στα τέλη του 19ου αι. Απ' αυτές, μόνο οι 150, διασκορπισμένες σε διαφορετικούς οικισμούς, παρέμειναν χριστιανικές. Όμως, και από τις εξισλαμισμένες οικογένειες, δεν ήταν και λίγες αυτές που κρατούσαν τα παλιά χριστιανικά τους ονόματα: Παπάζογλου, Μαντάνης, Μερτζάνης, Κεσίσογλου κ.ά. Το σημαντικότερο είναι ότι οι εξισλαμισμένοι Οφλήδες, πέρα από το ότι διατηρούσαν την ελληνική γλώσσα (την ποντιακή), κρατούσαν και τα χριστιανικά έθιμα, είχαν συνείδηση της καταγωγής τους και φύλαγαν με σεβασμό τα προγονικά τους κειμήλια: Ευαγγέλια, ιερά βιβλία, χειρόγραφα, θυμιατήρια, σταυρούς, εκκλησιαστικά σκεύη, ιερατικά άμφια κ.ά.. Ακόμη και στον χαρακτήρα και την κουλτούρα τους διέφεραν από όλους τους άλλους μουσουλμάνους. Ήταν πιο ήρεμοι, ασχολούνταν πολύ περισσότερο με τα γράμματα και επιδίδονταν ιδιαίτερα στις θεολογικές σπουδές. Οι μουσουλμανικές ιερατικές-θεολογικές σχολές της περιοχής Όφη ήταν από τις καλύτερες. Τα παραπάνω δεδομένα - επιβίωση ελληνικής γλώσσας, εθίμων, προγονικών κειμηλίων, κάνουν πολύ πιθανή την υπόθεση ότι η εξωμοσία του Όφη δεν μπορεί να ανάγεται στους πρώτους μετά την κατάκτηση χρόνους. Αντίθετα, είναι πολύ πιθανό ότι η καταπίεση, η τυραννία και οι βίαιοι διωγμοί που επιβλήθηκαν στους χριστιανικούς πληθυσμούς της περιοχής κατά το δεύτερο μισό του 17ου αι., σε συνδυασμό με την ανυπαρξία μοναστηριών, που θα βοηθούσαν στη διάσωση της θρησκείας, οδήγησαν στην αναγκαστική ομαδική αλλαξοπιστία. Θα λέγαμε ότι οι ίδιες συνθήκες, που σε άλλες περιοχές του Πόντου, επέβαλαν την ανάγκη της αποκρυφίας, εδώ εξώθησαν τον πληθυσμό στον αναγκαστικό εξισλαμισμό. Πάντως, σε παλιότερα χειρόγραφα οι επαρχίες “Κάνεως” και “Όφεως” σημειώνονται ως επισκοπές Τραπεζούντας. Σε μεταγενέστερα δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο, πράγμα που σημαίνει ότι ο εξισλαμισμός σχεδόν ολοκληρώθηκε. Συνολικά, στην περιοχή του Όφη εξισλαμίστηκαν γύρω στα 65.000 άτομα. Πρόκειται για επαρχία με συμπαγείς ελληνικούς πληθυσμούς, που είχαν εξισλαμιστεί ομαδικά το 17ο αι., αλλά εξακολουθούν να μιλούν, μέχρι και σήμερα, την ελληνική (ποντιακή) γλώσσα.

Στα νοτιοδυτικά της Τραπεζούντας και στα νότια των Πλατάνων, πέρα από τον ποταμό Καλάνεμα, εκτείνεται η περιοχή της Τόνιας, η βυζαντινή Θοανία. Εκεί κατοικούσαν, πριν από τον ξεριζωμό και την ανταλλαγή των πληθυσμών περίπου 2.000 ελληνόφωνες εξισλαμισμένες οικογένειες. Όμως, από δω προέρχονται και 1.000, ακόμη άλλες οικογένειες, που ευρίσκοντο διασκορπισμένες στις επαρχίες Τραπεζούντας και Αργυρούπολης. Ο εξισλαμισμένος αυτός πληθυσμός της Τόνιας αποτελεί το τελευταίο απομεινάρι των 8.000, περίπου, χριστιανικών οικογενειών, που στους μεγάλους διωγμούς και εξισλαμισμούς του 17ου αι., κατέφυγαν εκεί από την περιοχή της Τραπεζούντας και των Πλατάνων. Οι ίδιες, επομένως, συνθήκες οδήγησαν και εδώ στην ομαδική αλλαξοπιστία και σε μια ανάλογη γλωσσική και κοινωνική κατάσταση μ' αυτήν που επικρατούσε στην περιοχή του Όφη. Έπειτα, όπως εκεί, έτσι και εδώ διασώθηκαν πολλά χριστιανικά - ελληνικά ονόματα χωριών: Μεσοχώρι, Μεσοπλάγι, Κατωχώρι, Άγιος Θωμάς, Άγιος Στέφανος, Μεσοπέδιν. Ακόμη και προσώπων: Ιωάννης, Θεμιστοκλής, Αλέξανδρος κ.ά.. Έχουν, βέβαια, και τουρκικά ονόματα, αλλά τα χρησιμοποιούν μόνον όταν βρίσκονται μακριά από τα χωριά τους: Αλί, Μουσταφά, Αχμέτ κ.ά.. Σε ένα σημείο οι Τονιαλήδες διαφέρουν μονάχα από τους Οφλήδες. Ενώ οι δεύτεροι ήταν ήρεμοι και διακρίνονταν συνήθως ως Ουλεμάδες (Θεολόγοι), οι πρώτοι, πιο σκληροτράχηλοι, με τη φήμη του ικανού κλέφτη, γίνονταν, σε μεγάλο ποσοστό, κλητήρες και χωροφύλακες. Ελληνόφωνοι Τονιαλήδες υπάρχουν ακόμη και σήμερα στα χωριά Κεσλή, Τουμασλή, Παχαρτικλή, Μπεσκελή, Μάμαλη, Τσουλούκ, Μελικσέ, Αντζίρκιοϊ.

Οι εξισλαμισμοί στις περιφέρειες του Όφη και της Τόν(γ)ιας (Θοανίας) του Πόντου, κείμενο του κ. Κώστα Φωτιάδη απο το έργο του Πηγές της Ιστορίας του Κρυπτοχριστιανικού Προβλήματος.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com