Περί των άλλοτε εν τουρκία κρυπτοχριστιανών – Ιστορικό σημείωμα του κ. Π. Σαλλαπασίδη
Περί των άλλοτε εν τουρκία κρυπτοχριστιανών – Ιστορικό σημείωμα του κ. Π. Σαλλαπασίδη
Μεταφορά κειμένου στην νεοελληνική δημοτική γλώσσα και στο μονοτονικό σύστημα γραφής:
Κατά τα χρόνια της σκλαβιάς, πολλοί χριστιανοί κάτω από το κράτος της βίας εξισλαμίστηκαν μεν, αλλά κρυφά συνέχιζαν να παραμένουν χριστιανοί και να τελούν τα καθήκοντα της θρησκείας τους. Αυτό συνέβαινε μέχρι που, μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, επωφελούμενοι από τις υποσχέσεις της Κυβέρνησης περί ανεξιθρησκείας και από την υποστήριξη των Προξένων των Χριστιανικών Δυνάμεων στην Τραπεζούντα —και ιδιαίτερα του προξένου της Ρωσίας— ζήτησαν επίσημα την αναγνώρισή τους ως χριστιανών και τη μεταγραφή τους στις οικείες Χριστιανικές Κοινότητες. Αυτό το απροσδόκητο και τολμηρό διάβημα ξάφνιασε και θορύβησε τότε την Κυβέρνηση. Όμως, επειδή δεν μπορούσε να κάνει διαφορετικά —καθώς το ζήτημα υποστηρίχθηκε τόσο από τα Πατριαρχεία όσο και από τους Πρέσβεις των Δυνάμεων— αναγκάστηκε να τους αναγνωρίσει ως χριστιανούς. Διέταξε έτσι την εγγραφή τους στα ληξιαρχικά βιβλία και με χριστιανικά ονόματα παράλληλα με τα τουρκικά (όπως Ισμαήλ-Θεόδωρος, Χασάν-Νικόλαος), συνεχίζοντας εντούτοις να τους στρατολογεί ως τούρκους. Σύγχρονα μαρτυρολόγια από την τραγωδία των κρυπτοχριστιανών του Πόντου
Μια τέτοια λύση δεν ήταν βέβαια ικανοποιητική, κι έτσι το ζήτημα ανακινήθηκε αργότερα σε μια άλλη ευνοϊκή περίσταση, μέχρι που η Υψηλή Πύλη θεώρησε καλό να ζητήσει και τη γνώμη του στρατάρχη του Δ΄ Σώματος Στρατού που έδρευε στο Ερζιντζάν, του Ζεκή Πασά, στην περιφέρεια του οποίου δημιουργήθηκε το ζήτημα. Επειδή όμως εκείνος ανέφερε στην έκθεσή του ότι η αναγνώριση των Τενεσσούρηδων (κρυπτοχριστιανών) ως χριστιανών και η απαλλαγή τους από τη στρατολογία θα συνεπαγόταν κίνδυνο για την ασφάλεια των συνόρων, η Υψηλή Πύλη όχι μόνο απέρριψε κάθε ενέργεια υπέρ αυτών, αλλά και διέταξε, κατά τις παραμονές της μεταπολίτευσης στην τουρκία, την απάλειψη από τα ληξιαρχικά βιβλία της λέξης «τενεσσούρ» και των χριστιανικών ονομάτων.
Μετά την ανακήρυξη του Συντάγματος στην τουρκία και την γενική στρατολογία όλων των εθνοτήτων, επιτράπηκε στους τενεσσούρ το 1910 να εγγράφονται μόνο με χριστιανικά ονόματα στην εθνότητα και την κοινότητα όπου ανήκαν, με την προσκόμιση στο κρατικό ληξιαρχείο σχετικού πιστοποιητικού από τον Μουχτάρη (πρόεδρο της κοινότητας). Η χειρονομία αυτή της Κυβέρνησης οφειλόταν σε μια πατριωτική ενέργεια του κ. Δημ. Αποστολίδη, όπως είδαμε σε σχετική ανταπόκριση του μακαρίτη Παυλίδη που δημοσιεύτηκε στο υπ’ αριθμόν 202 φύλλο της εφημερίδας «Ο Φάρος της Ανατολής» της Τραπεζούντας (6 Απριλίου 1911), από την οποία δημοσιεύουμε σχετικό απόσπασμα: Ένα χειρόγραφο του 1886 για τους Κρυπτοχριστιανούς της Κρώμνης του Πόντου
«Πριν από λίγες μέρες κοινοποιήθηκε για γνώση στη Μητρόπολη Χαλδίας από το Πατριαρχείο αντίγραφο αναφοράς του μητροπολίτη Τραπεζούντας, με την οποία εκείνος ανέφερε στο Πατριαρχείο ότι κατάφερε με χίλιους τρόπους να αποσπάσει από τις αρχές αντίγραφο διαταγής του Υπουργείου Εσωτερικών. Με αυτήν επιτράπηκε στους Τενεσσούρηδες να εγγράφονται στα ληξιαρχεία μόνο με τα χριστιανικά τους ονόματα, και ο μητροπολίτης έσπευσε να τους συστήσει να επωφεληθούν από τη δοθείσα άδεια. Η ενέργεια αυτή του μητροπολίτη είναι άξια κάθε κατακρίσεως, διότι το ζήτημα ήρθε στο φως και στη δημοσιότητα πριν από δέκα μήνες, χάρη στις ενέργειες του κ. Δημ. Αποστολίδη. Αυτός ήταν ο πρώτος που ανακοίνωσε την αίσια λύση του μέσω του "Φάρου της Ανατολής" (στο φύλλο 147 της 7ης Αυγούστου) και μέσω της "Πατρίδος" της Κωνσταντινούπολης (στο φύλλο 248 της 14ης Αυγούστου 1910), λύση την οποία πέτυχε με την εξής ενέργειά του: Τον Δεκέμβριο του 1909, ένας χωρικός από τη Μούζαινα που εμπορευόταν στη Ρωσία με ελληνικό όνομα, ζήτησε την υποστήριξη του κ. Δημ. Αποστολίδη για την αλλαγή του ονόματός του και την έκδοση διαβατηρίου μόνο με ελληνικό όνομα, για χάρη των εμπορικών του συναλλαγών. Υποβλήθηκε μεν η σχετική αίτηση στον Μουτεσαρίφη (διοικητή), αλλά αυτή παραπέμφθηκε στην νομαρχία Τραπεζούντας. Επειδή δεν λήφθηκε καμία απάντηση, ο μεν χωρικός αναχώρησε για τη Ρωσία, ο δε κ. Αποστολίδης, ανεβαίνοντας στην Τραπεζούντα ως μέλος του Γενικού Συμβουλίου του νομού, έκανε τις απαραίτητες ενέργειες στον νομάρχη Χατζή Αριφή Πασά. Εκείνος υπέβαλε την αίτηση με ιδιαίτερα ευνοϊκή αναφορά στο Υπουργείο, και το αποτέλεσμα αυτής της ενέργειας ήταν η εγγραφή και έκδοση της υπουργικής διαταγής με χρονολογία 24 Φεβρουαρίου 1325, με την οποία επιτράπηκε, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η εγγραφή των Τενεσσούρηδων μόνο με χριστιανικά ονόματα...» («Φάρος της Ανατολής», 7 Αυγούστου 1910, φύλλο 147). Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Ακολουθεί το πρωτότυπο κείμενο στην καθαρεύουσα γλώσσα και στο πολυτονικό σύστημα γραφής:
Κατὰ τοὺς χρόνους τῆς δουλείας πολλοὶ χριστιανοὶ ὑπὸ τὸ κράτος τῆς βίας ἐξισλανίσθησαν μέν, ἀλλ’ ἐν κρυπτῷ ἐξηκολούθουν νὰ παραμένωσι χριστιανοὶ καὶ νὰ τελῶσιν τὰ τῆς θρησκείας των, μέχρις οὗ μετὰ τὸν Κριμαϊκὸν πόλεμον ἐπωφελούμενοι τῶν περὶ ἀνεξιθρησκείας ἐπαγγελιῶν τῆς Κυβερνήσεως καὶ τῆς ὑποστηρίξεως τῶν ἐν Τραπεζοῦντι Προξένων τῶν Χριστιανικῶν Δυνάμεων καὶ ἰδίᾳ τοῦ προξένου τῆς Ρωσσίας, ἐζήτησαν ἐπισήμως τὴν ἀναγνώρισίν των ὡς χριστιανῶν καὶ τὴν μεταγραφήν των εἰς τὰς οἰκείας Χριστιανικὰς Κοινότητας· τὸ ἀπροσδόκητον καὶ τολμηρὸν τοῦτο διάβημα ἐξέπληξε καὶ ἐθορύβησε τὴν Κυβέρνησιν τότε, ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἠδύνατο νὰ πράξῃ ἄλλως, διότι τὸ ζήτημα ὑπεστηρίχθη καὶ ἀπὸ τὰ Πατριαρχεῖα καὶ ἀπὸ τοὺς Πρεσβευτὰς τῶν Δυνάμεων, ἠναγκάσθη μὲν νὰ τοὺς ἀναγνωρίσῃ ὡς χριστιανοὺς καὶ νὰ διατάξῃ τὴν ἐγγραφὴν αὐτῶν εἰς τὰ ληξιαρχικὰ βιβλία καὶ μὲ χριστιανικὰ ὀνόματα ἐκ παραλλήλου πρὸς τὰ τουρκικά, ὡς Ἰσμαὴλ-Θεόδωρος, Χασὰν-Νικόλαος, ἀλλ’ ἐξηκολούθει στρατολογοῦσα αὐτοὺς ὡς Τούρκους. Ἡ τοιαύτη λύσις δὲν ἦτο βεβαίως ἱκανοποιητικὴ καὶ τὸ ζήτημα ἀνεκινήθη καὶ βραδύτερον εἰς ἄλλην εὐνοϊκὴν περίστασιν, μέχρις οὗ ἡ Ὑψηλὴ Πύλη ἐθεώρησε καλὸν νὰ ζητήσῃ καὶ τὴν γνώμην τοῦ στρατάρχου τοῦ ἐν Ἐρζιγγιὰν ἑδρεύοντος Δ΄ Στρατ. Σώματος Ζεκῆ Πασσᾶ, εἰς τὴν περιφέρειαν τοῦ ὁποίου ἐδημιουργήθη τὸ ζήτημα. Ἐπειδὴ δὲ ἐκεῖνος ἀνέφερεν εἰς τὴν ἔκθεσίν του ὅτι ἡ ἀναγνώρισις τῶν Τενεσσούρηδων ὡς χριστιανῶν καὶ ἡ ἀπαλλαγὴ αὐτῶν ἀπὸ τῆς στρατολογίας θὰ συνεπήγετο κίνδυνον διὰ τὴν ἀσφάλειαν τῶν συνόρων, ἡ Ὑψηλὴ Πύλη, ὄχι μόνον ἀπέκρουσε πᾶσαν ὑπὲρ αὐτῶν ἐνέργειαν, ἀλλὰ καὶ διέταξε κατὰ τὰς παραμονὰς τῆς ἐν Τουρκίᾳ μεταπολιτεύσεως τὴν ἀπάλειψιν ἀπὸ τὰ ληξιαρχικὰ βιβλία τῆς λέξεως τενεσσοὺρ καὶ τῶν χριστιανικῶν ὀνομάτων.
Μετὰ τὴν ἀνακήρυξιν τοῦ Συντάγματος ἐν Τουρκίᾳ καὶ τὴν γενικὴν στρατολογίαν ὅλων τῶν ἐθνικοτήτων ἐπετράπη εἰς τοὺς τενεσσοὺρ κατὰ τὸ 1910 νὰ ἐγγραφῶσι μόνο με χριστιανικὰ ὀνόματα εἰς ἣν ἀνήκουσιν ἐθνικότητα καὶ κοινότητα, τῇ προσαγωγῇ εἰς τὰ ληξιαρχεῖα τοῦ Κράτους σχετικοῦ πιστοποιητικοῦ τοῦ Μουχτάρη· ἡ χειρονομία αὕτη τῆς Κυβερνήσεως ὠφείλετο εἰς μίαν πατριωτικὴν ἐνέργειαν τοῦ κ. Δημ. Ἀποστολίδου, ὡς εἴδομεν εἰς μίαν σχετικὴν ἀνταπόκρισιν τοῦ μακαρίτου Παυλίδου δημοσιευθεῖσαν εἰς τὸ ὑπ’ ἀρ. 202 φύλλον τῆς ἐν Τραπεζοῦντι ἐκδιδομένης ἐφημερίδος «ὁ Φάρος τῆς Ἀνατολῆς» τῆς 6ης Ἀπριλίου 1911, ἧς δημοσιεύομεν σχετικὴν περικοπήν. «Πρὸ ἡμερῶν εἰς τὴν Μητρόπολιν Χαλδίας ἐκοινοποιήθη πρὸς γνῶσιν ὑπὸ τοῦ Πατριαρχείου ἀντίγραφον ἀναφορᾶς τοῦ μητροπολίτου Τραπεζοῦντος, διὰ τῆς ὁποίας οὗτος ἀνέφερε εἰς τὰ Πατριαρχεῖα ὅτι κατώρθωσε διὰ μυρίων τρόπων νὰ ἀποσπάσῃ παρὰ τῶν ἀρχῶν ἀντίγραφον διαταγῆς τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, δι’ ἧς ἐπετράπη εἰς τοὺς Τενεσσούρηδες νὰ ἐγγραφῶσιν εἰς τὰ ληξιαρχεῖα μὲ μόνον τὰ χριστιανικὰ ὀνόματα αὐτῶν καὶ ὅτι ἔσπευσε νὰ συστήσῃ εἰς αὐτοὺς ὅπως ἐπωφεληθῶσι τῆς δοθείσης ἀδείας· ἡ ἐνέργεια αὕτη τοῦ μητροπολίτου εἶναι ἀξία πάσης κατακρίσεως, διότι τὸ ζήτημα ἦλθεν εἰς τὸ φῶς καὶ εἰς δημοσιότητα πρὸ δέκα μηνῶν, χάρις εἰς τὰς ἐνεργείας τοῦ κ. Δημ. Ἀποστολίδου, ὁ ὁποῖος πρῶτος ἀνεκοίνωσε τὴν αἰσίαν λύσιν αὐτοῦ διὰ τοῦ «Φάρου τῆς Ἀνατολῆς» εἰς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 147 φύλλον αὐτοῦ τῆς 7ης Αὐγούστου καὶ διὰ τῆς «Πατρίδος» τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἰς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 248 φύλλον τῆς 14ης Αὐγούστου 1910 καὶ τὴν ὁποίαν λύσιν ἐξεμαίευσε διὰ τῆς ἑξῆς ἐνεργείας του. Κατὰ Δεκέμβριον τοῦ 1909 χωρικός τις ἐκ Μουζαίνης, ἐμπορευόμενος ἐν Ρωσσίᾳ ὑπὸ ἑλληνικὸν ὄνομα, ἐπεκαλέσθη τὴν ὑποστήριξιν τοῦ κ. Δημ. Ἀποστολίδου διὰ τὴν μεταλλαγὴν τοῦ ὀνόματός του καὶ τὴν ἔκδοσιν διαβατηρίου μὲ ἑλληνικὸν μόνον ὄνομα χάριν τῶν ἐμπορικῶν συναλλαγῶν του. Καὶ ἐπεδόθη μὲν εἰς τὸν Μουτεσαρίφην ἡ σχετικὴ αἴτησις, ἀλλὰ παρεπέμφθη αὕτη εἰς τὴν νομαρχίαν Τραπεζοῦντος, ἐπειδὴ δὲ οὐδεμία ἀπάντησις ἐλήφθη, ὁ μὲν χωρικὸς ἀνεχώρησεν εἰς Ρωσσίαν, ὁ δὲ κ. Ἀποστολίδης κατελθὼν εἰς Τραπεζοῦντα ὡς μέλος τοῦ Γενικοῦ Συμβουλίου τοῦ νομοῦ ἐνήργησε τὰ δέοντα παρὰ τῷ νομάρχῃ Χατζῆ Ἀριφῆ Πασᾶ, ὁ ὁποῖος καὶ ὑπέβαλε ταύτην μὲ ἰδιαιτέραν εὐνοϊκὴν ἀναφορὰν εἰς τὸ Ὑπουργεῖον· ἀποτέλεσμα τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ὑπῆρξεν ἡ ἔκδοσις τῆς ὑπὸ χρονολογίαν 24 Φεβρουαρίου 1325 Ἐγ. ὑπουργικῆς διαταγῆς, δι’ ἧς ἐπετράπη, ὡς ἀνωτέρω ἐρρήθη, ἡ ἐγγραφὴ τῶν Τενεσσούρηδων μὲ χριστιανικὰ μόνον ὀνόματα....». («Φάρος τῆς Ἀνατολῆς, τῇ 7ῃ Αὐγ. 1910 φύλλον 147).
Περί των άλλοτε εν τουρκία κρυπτοχριστιανών – Ιστορικό σημείωμα του κ. Π. Σαλλαπασίδη - Πηγή: Ποντιακά Φύλλα 1937
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com