Θα ‘φτάς ατό και τη Γαβρά την τραγωδίαν πα’ θα λές. «Ιστορικές έρευνες» του Γεωργίου Ι. Μεταξά περί του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Θεοδώρου του Γαβρά και της ιδρύσεως της Άτρας

Θα ‘φτάς ατό και τη Γαβρά την τραγωδίαν πα’ θα λές. «Ιστορικές έρευνες» του Γεωργίου Ι. Μεταξά περί του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Θεοδώρου του Γαβρά και της ιδρύσεως της Άτρας

Αρχικά αποδίδω στην νεοελληνική δημοτική γλώσσα και σε μονοτονικό σύστημα γραφής το κείμενο της πρωτότυπης δημοσίευσης και παρακάτω παραθέτω και το πρωτότυπο.
Στη Χαλδία πριν από την ανταλλαγή, αλλά και στην Ελλάδα στις περιοχές όπου εγκαταστάθηκε ο πληθυσμός της Χαλδίας, όταν κάποιος αρνιόταν να κάνει κάτι που του επιβαλλόταν, συνηθιζόταν η φράση: «Θα φτάσεις να το κάνεις και θα λες και το τραγούδι του Γαβρά» (*). Δηλαδή, δεν είναι δυνατόν να αποφύγεις να κάνεις αυτό που εννοείται, γιατί είναι ανάγκη και επιβάλλεται να γίνει. Η φράση αυτή κατά πάσα πιθανότητα έχει τις ρίζες της σε ένα γεγονός σχετικό με τον στρατηγό Θεόδωρο Γαβρά, η δράση του οποίου ήταν γνωστή στους Έλληνες του Πόντου κατά τους βυζαντινούς χρόνους. Αυτό το αναφέρουμε στη συνέχεια, για να εξηγήσουμε πώς επικράτησε αυτή η ιστορική φράση (¹).
Ο στρατηγός Θεόδωρος Γαβράς, όπως είναι γνωστό από την ιστορία, καταγόταν από την ένδοξη οικογένεια των Γαβράδων, η οποία εμφανίστηκε στο πολιτικό προσκήνιο του Βυζαντίου γύρω στον 8ο αιώνα. Κατέχοντας μεγάλα αξιώματα στην Αυλή του Βυζαντίου, καθώς και μεγάλη ισχύ και κύρος, θεωρήθηκε επικίνδυνος και απομακρύνθηκε στα τέλη του 11ου αιώνα από τον Αλέξιο Κομνηνό. Διορίστηκε ανώτατος άρχοντας στο θέμα της Χαλδίας, το οποίο βρισκόταν σχεδόν εξ ολοκλήρου υπό την κατοχή των Τουρκομάνων και των Σελτζούκων Τούρκων. Αυτός ο διορισμός του στρατηγού Γαβρά ισοδυναμούσε με προσχηματική εξόντωσή του. Όμως εκείνος, άνδρας εξαιρετικός και ικανότατος στρατηγός, γνωρίζοντας πρόσωπα και πράγματα μιας και καταγόταν από εκεί, διώχνει τον εχθρό με κεραυνοβόλες ενέργειες και απελευθερώνει τα κατειλημμένα εδάφη.
Αυτή η εξαιρετική επιτυχία του, μαζί με άλλες παρόμοιες ενέργειες με τις οποίες προσάρτησε στο Βύνζαντιο νέα εδάφη πέραν του Ευφράτη, γέννησαν στο μυαλό του Γαβρά την ιδέα της ανεξαρτησίας της περιοχής. Όμως η Αυλή της Κωνσταντινούπολης, που παλαιότερα τον είχε απομακρύνει ως ύποπτο, παρακολουθούσε τον στρατηγό μέσω έμπιστων οργάνων της και παράλληλα ξεσήκωνε τεχνηέντως εναντίον του ορισμένους δούκες αλλά και τον λαό. Όταν ο στρατηγός προέβη σε σχετικές δηλώσεις, ξεσπάθωσε εναντίον του μια γενική κατακραυγή, που τον ανάγκασε να αποσυρθεί με τους επιτελείς και τη φρουρά του στα ενδότερα της περιοχής. Τότε θέλησε να μείνει στα Ζύγανα, ένα χωριό που ο ίδιος είχε θεμελιώσει και κατοικήσει ως στρατιωτικό ορμητήριο, περιμένοντας τις εξελίξεις. Όμως οι Ζυγανίτες, επηρεασμένοι και αυτοί από πριν, αρνήθηκαν να τον φιλοξενήσουν. Έτσι, ο στρατηγός αναγκάστηκε να προχωρήσει προς το Μεσοχάλδιο. Αφού πέρασε τα βουνά της Μούζαινας, κατέβηκε την απότομη κατηφόρα του Γορός, πέρασε με τους συντρόφους του τον ποταμό Κάνιν και, παίρνοντας την απέναντι ανηφόρα, ανέβηκε στο βουνό της Άτρας. Σταμάτησε σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από την κορυφή, δίπλα σε μια κρυσταλλένια πηγή.
Εκεί το τοπίο είναι εξαιρετικής ομορφιάς. Η οργιώδης βλάστηση δίνει ένα έντονο πράσινο χρώμα στην περιοχή, που στολίζεται όμορφα από πλήθος αγριολούλουδων τα οποία κουνάνε τα πολύχρωμα πέταλά τους ανάμεσα στο χορτάρι. Ο αέρας είναι γεμάτος αρώματα και ο ουρανός απαλός και φωτεινός. Ο Γαβράς βυθίζεται σε σκέψεις. Τα θλιβερά γεγονότα και η αγνωμοσύνη του λαού γεμίζουν την ψυχή του με βαθιά μελαγχολία. Ρίχνει το βλέμμα του μακριά, πάνω στην ατελείωτη αλυσίδα των βουνών της Ζύγανας, της Μούζαινας, του Κουλάτ και άλλων, που υπήρξαν θέατρο ηρωικών αγώνων — αγώνων που θεμελίωσαν την ελευθερία του τόπου — και ο γενναίος στρατηγός εκφράζει ένα πικρό παράπονο. Από εκείνη την ημέρα, η πηγή ονομάστηκε «του Γαβρά το πηγάδι». Μετά από πολύωρη ανάπαυση, ο Γαβράς με τη συνοδεία του ανεβαίνει το βουνό, φτάνει στην κορυφή (το μετέπειτα βουνό της Άτρας) και σταματά για δεύτερη φορά στις όχθες της Φωλελίμνης. Από εκεί, συνεχίζοντας την πορεία του κατά μήκος της ροής της λίμνης και κατεβαίνοντας συνεχώς, φτάνει σε μια κατάφυτη περιοχή που τη διασχίζουν πέντε ρυάκια σε έκταση ενός και μισού χιλιομέτρου. Εκεί κατασκηνώνει η συνοδεία, μαγεμένη από την ιδιαίτερη χάρη και ομορφιά του καταπράσινου και γεμάτου νερά τοπίου. Σαράντα πηγές με δροσερό, διάφανο νερό συμπληρώνουν τα οφέλη της περιοχής, την οποία κοσμούν δάση και συστάδες δέντρων. Αυτή την έκταση τη μοιράζει ο Γαβράς στους συντρόφους του, οι οποίοι έγιναν έτσι οι πρώτοι οικιστές του τόπου. Από αυτούς πήραν με τον χρόνο τα ονόματά τους οι διάφοροι οικισμοί από τους οποίους σχηματίστηκε η Άτρα.
Το καταφύγιο του Γαβρά έμεινε άγνωστο για μήνες και θα παρέμενε έτσι για πολύ ακόμα, αν δεν παρενέβαινε ο εχθρός που παραμόνευε. Οι Τουρκομάνοι κατάλαβαν νωρίς τη χαλάρωση της στρατιωτικής φύλαξης των συνόρων και την αποχώρηση του Γαβρά. Παραβιάζοντας τα σύνορα προς την Αρσίλγη, το Κεμάχ και το Πάιπερ, άρχισαν πάλι τις επιδρομές και τις λεηλασίες στις επαρχίες που μόλις είχε απελευθερώσει ο Γαβράς. Την ίδια τύχη είχαν και οι άλλες συνοριακές περιοχές. Κάθε προσπάθεια απόκρουσης των εισβολέων απέτυχε και ο λαός, μπροστά στον κίνδυνο της ολοκληρωτικής καταστροφής, έστειλε αντιπροσώπους για να βρουν τον Γαβρά, για τον οποίο ήταν γνωστό ότι ζούσε κάπου απομονωμένος. Από τη διαδρομή που είχε ακολουθήσει φεύγοντας, καθώς και από πληροφορίες των κατοίκων της Ζύγανας, μετά από επίμονες έρευνες ανακαλύφθηκε τελικά το καταφύγιό του. Η είδηση της ανεύρεσής του διαδόθηκε γρήγορα παντού και κατέφθαναν ασταμάτητα λαϊκές επιτροπές που τον ικέτευαν για τη σωτήρια επέμβασή του. Έτσι, την αγνωμοσύνη διαδέχθηκε η καθολική αναγνώριση της αξίας του άνδρα, γεγονός που αποτελούσε μια συγκινητική δικαίωση.
— «Τον άντρα θέλουμε, βρείτε τον άντρα!» — αυτό ήταν το γενικό σύνθημα. Και από αυτό το σύνθημα προήλθε η ονομασία του τόπου Ά(ν)τρα, η μετέπειτα ονομαστή κωμόπολη της Χαλδίας.
Όμως ο Γαβράς ήταν ανένδοτος. Καμία επίδραση δεν είχαν οι παρακλήσεις και οι ικεσίες των πολυάριθμων αποστολών. Φέροντας βαρέως την αγνωμοσύνη του λαού, αρνιόταν επιμονά κάθε ανάμειξη και κάθε ενέργεια. Μάταια οι αντιπρόσωποι του λαού περιέγραφαν με μελανά χρώματα τη φρικτή κατάσταση, μάταια προειδοποιούσαν για την καταστροφή της πατρίδας. Ο πληγωμένος στην τιμή του στρατηγός δεν μεταπειθόταν.
Αυτό το γεγονός απαθανατίστηκε από τη λαϊκή μούσα μέσα από ένα σχετικό τραγούδι, απόσπασμα του οποίου παραθέτουμε:
Γαβρά μου, τι στέκεσαι και κοιτάς και ποιον περιμένεις;
Πάρε τον στρατό σου και τράβα προς το Κεμάχ.
Ας είναι η Άρδασα το μαχαίρι σου και η Ζάγχα το κοντάρι σου.
Άτρα, τα αετοφτέρουγά σου ίσκιαζαν όλη τη γη.
Ο Γαλατάς σου ας μη θλίβεται κι οι Τουρκομάνοι χλιμιντρίζουν. Άγιος Μεγαλομάρτυς Θεόδωρος ο Γαβράς απο την Άτρα της Χαλδίας του Πόντου
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Τελικά, ο γενναίος στρατηγός καταπίνει το πικρό ποτήρι της αχαριστίας, ξεχνάει τα πάντα και, μπαίνοντας επικεφαλής των συμπολεμιστών του αλλά και στρατολογώντας κι άλλους, καταφέρνει να διώξει για άλλη μια φορά τον εισβολέα και να γλιτώσει τον τόπο από τα συνεχή υποφέρεια. Το καθήκον και η επιτακτική ανάγκη στην οποία βρέθηκε η πατρίδα έπεισαν τον Γαβρά να αναλάβει δράση με τον σωτήριο τρόπο που το έπραξε. Με αυτές τις περιπέτειες του Γαβρά είναι συνδεδεμένη και η παραπάνω γνωστή φράση στη Χαλδία: «Θα φτάσεις να το κάνεις και θα λες και το τραγούδι του Γαβρά». 
Σημειώσεις:
• (*) Θα το κάνεις και θα τραγουδήσεις κιόλας το τραγούδι του Γαβρά.
• (¹) Η ιστορία αυτού του γεγονότος διασώθηκε σε ένα τραγούδι, το οποίο άκουσα κάποτε στην Άτρα από τον μακαρίτη Χατζη-Κυριάκο Γαβρά. Εκείνος το είχε αποστηθίσει στα Ιεροσόλυμα μετά από απαίτηση του θείου του, Αρχιμανδρίτη Χατζη-Άνθιμου, ο οποίος βασιζόμενος σε αυτό σκοπόανε να εκδώσει μια βελτιωμένη έκδοση των «Ανθέων του Παραδείσου» μαζί με μια ολοκληρωμένη ιστορική μελέτη για τη δράση των προγόνων του, των Γαβράδων. Το τραγούδι αυτό, άγνωστο πώς έφτασε στα χέρια του Χατζη-Άνθιμου, βρέθηκε στην Ποντοηράκλεια, όπου σύμφωνα με τον Ν. Λουκά κατέφυγαν μέλη της επιφανούς οικογένειας κατά την άλωση της Τραπεζούντας.

Το πρωτότυπο κείμενο στην καθαρεύουσα και σε πολυτονικό σύστημα γραφής αυτούσιο όπως το άντλησα από τα Ποντιακά Φύλλα του 1937 έχει ως ακολούθως:

Ἐν Χαλδίᾳ πρὸ τῆς ἀνταλλαγῆς καὶ ἐν Ἑλλάδι εἰς ὅσας περιφερείας ἐπῳκίσθη ὁ ἐκ Χαλδίας πληθυσμός, συνήθης εἰς περιπτώσεις καθ’ ἃς ἀρνεῖταί τις νὰ κάμῃ κάτι ποὺ τοῦ ἐπιβάλλεται εἶναι ἡ φράσις: Θὰ φτᾷς-ἀτο καὶ τῇ Γαβρᾶ τὴν τραγῳδίαν πὰ θὰ λές (*). Δηλαδὴ δὲν εἶνε δυνατόν ν’ ἀποφύγῃς νὰ τὸ πράξῃς αὐτὸ ποὺ ὑπονοεῖται, διότι εἶνε ἀνάγκη, ἐπιβάλλεται νὰ γίνῃ. Ἡ φράσις κατὰ πᾶσαν πιθανότητα τὴν ἀρχὴν αὑτῆς ἔχει εἰς γεγονός τι σχετικὸν πρὸς τὸν στρατηγὸν Θεόδωρον Γαβρᾶν, οὗ ἡ δρᾶσις ἦτο γνωστὴ εἰς τὸν Πόντον κατὰ τοὺς βυζαντινοὺς χρόνους. Τοῦτο ἀναφέρομεν ἐν συνεχεία, ἵνα ἐξηγήσωμεν τὴν ἐπικράτησιν τῆς ἱστορικῆς φράσεως (¹).
Ὁ στρατηγὸς Θεόδωρος Γαβρᾶς, ὡς εἶναι γνωστὸν ἐκ τῆς ἱστορίας, κατήγετο ἐκ τῆς περιφανοῦς οἰκογενείας τῶν Γαβράδων, ἐμφανισθείσης εἰς τὸν πολιτικὸν ὁρίζοντα τοῦ Βυζαντίου περὶ τὸν Η΄ αἰῶνα. Κατέχων μεγάλα ἀξιώματα ἐν τῇ Αὐλῇ τοῦ Βυζαντίου καὶ ἰσχὺν καὶ κῦρος μέγα, ἐθεωρήθη ἐπικίνδυνος καὶ ἀπεμακρύνθη περὶ τὰ τέλη τοῦ ΙΑ΄ αἰῶνος ὑπὸ Ἀλεξίου τοῦ Κομνηνοῦ, διορισθεὶς ὡς ἀνώτατος ἄρχων ἐν τῷ θέματι Χαλδίας, τὸ ὁποῖον ἦτο σχεδὸν ἐξ ὁλοκλήρου εἰς τὴν κατοχὴν τῶν Τουρκομάνων καὶ τῶν Σελτζουκιδῶν Τούρκων. Ὁ διορισμὸς οὗτος τοῦ στρατηγοῦ Γαβρᾶ ἰσοδυνάμει πρὸς εὔσχημον ἐξόντωσίν του. Ἀλλ’ οὗτος, ἀνὴρ οὐχὶ τυχαῖος καὶ συγχρόνως ἱκανώτατος στρατηγός, γνωρίζων δὲ πρόσωπα καὶ πράγματα ὡς ἐκεῖθεν καταγόμενος, ἐκδιώκει διὰ κεραυνοβόλου ἐνεργείας τὸν ἐχθρὸν καὶ ἀπελευθερώνει τὰ καταληφθέντα ἐδάφη. Ἡ ἐξαιρετικὴ αὕτη ἐπιτυχία του καὶ ἄλλαι ἐξ ἴσου ἐπιτυχεῖς ἐνέργειαί του, δι’ ὧν προσήρτησε τῷ Βυζαντίῳ νέα ἐδάφη ἐκ τῶν πέραν τοῦ Εὐφράτου χωρῶν, ἐγέννησαν εἰς τὸν ἐγκέφαλον τοῦ Γαβρᾶ τὴν ἰδέαν τῆς ἀνεξαρτησίας τοῦ Πόντου. Ἀλλ’ ἡ Αὐλὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἥτις ὡς ὕποπτον τὸν ἀπεμάκρυνεν ἄλλοτε, παρηκολούθει, δι’ ἐμπίστων ὀργάνων της τὸν στρατηγὸν Γαβρᾶν, καὶ συγχρόνως προδιέθετεν ἐπιτηδείως τινὰς ἐκ τῶν δουκῶν καὶ τὸν λαὸν κατ’ αὐτοῦ. Ὅτε δὲ ὁ στρατηγὸς προέβη εἰς σχετικὰς δηλώσεις, γενικὴ ἠγέρθη κατ’ αὐτοῦ κατακραυγή, ἥτις τὸν ἠνάγκασε ν’ ἀποσυρθῇ μετὰ τῶν ἐπιτελῶν καὶ τῶν σωματοφυλάκων του εἰς τὰ ἐνδότερα τοῦ Πόντου. Τότε ἠθέλησε νὰ παραμείνῃ εἰς Ζύγανα, χωρίον ὅπερ ὁ ἴδιος ἐθεμελίωσε καὶ συνῴκισεν ὡς ἔξοχον στρατιωτικὸν ὁρμητήριον, ἐν ἀναμονῇ τῆς ἐξελίξεως τῆς καταστάσεως, ἀλλ’ οἱ Ζυγανῖται, καταλλήλως καὶ οὗτοι προδιατεθέντες προηγουμένως ἠρνήθησαν νὰ τὸν φιλοξενήσωσιν. Οὕτως ὁ στρατηγὸς ἠναγκάσθη νὰ προχωρήσῃ πρὸς τὸ Μεσοχάλδιον. Ὑπερβὰς τὰ ὄρη τῆς Μούζαινας, κατέρχεται πρὸς τὴν ἀπότομον κατωφέρειαν Γορός, διέρχεται μετὰ τῶν περὶ αὐτὸν τὸν ποταμὸν Κάνιν καὶ τραπεὶς πρὸς τὴν ἀντίπεραν ἀνωφέρειαν ἀνέρχεται πρὸς τὸ ὄρος (βουνὸν τῆς Ἄτρας) καὶ σταθμεύει εἰς ἀπόστασιν ἑνὸς χιλιομέτρου ἀπὸ τῆς κορυφῆς, παρὰ κρυσταλλώδη πηγήν.
Ἐδῶ τὸ τοπεῖον παρουσιάζει ἐξαίρετον κάλλος. Βλάστησις ζωηρὰ δίδει ἔντονον πράσινον χρῶμα εἰς τὴν περιοχήν, ποικιλόμενον χαριέντως ἀπὸ τὴν πληθὺν τῶν ἀγρίων ἀνθέων, τὰ ὁποῖα σείουν τὰ πολύχρωμα πέταλά των ἀνάμεσα εἰς τὴν διαρκῆ συντροφιὰν τῆς χλόης. Ὁ ἀέρας εἶναι γεμᾶτος ἀπὸ ἀρώματα καὶ ὁ οὐρανὸς ἀπαλὸς καὶ γελαστός. Ὁ Γαβρᾶς βυθίζεται εἰς σκέψεις. Τὰ θλιβερὰ γεγονότα καὶ ἡ ἀγνωμοσύνη τοῦ λαοῦ γεμίζουν βαθεῖαν μελαγχολίαν τὴν ψυχήν του. Ρίπτει τὸ βλέμμα μακράν, ἐπάνω εἰς τὴν ἀτελείωτον ἄλυσιν τῶν βουνῶν τῆς Ζύγανας, Μούζαινας, Κουλὰτ καὶ ἄλλων, τὰ ὁποῖα ὑπῆρξαν θέατρον ἡρωϊκῶν ἀγώνων, ἀγώνων οἱ ὁποῖοι ἐθεμελίωσαν τὴν ἐλευθερίαν τοῦ Πόντου, καὶ πικρὸν ἐκφράζει παράπονον ὁ γενναῖος στρατηγός. Ἀπὸ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἡ πηγὴ ὠνομάσθη «τῇ Γαβρᾶ τὸ πεγάδ’». Μετὰ πολύωρον ἀνάπαυσιν ὁ Γαβρᾶς μετὰ τῆς συνοδείας του ἀνέρχεται τὸ ὄρος καὶ φθάνει ἐπὶ τῆς κορυφῆς (ἀργότερα βουνὸν Ἄτρας) καὶ σταθμεύει τὸ δεύτερον παρὰ τὴν ὄχθην τῆς λίμνης Φωλελίμνης. Ἐκεῖθεν ἐπαναλαμβάνων τὴν πορείαν του ἀκολουθεῖ τὴν γραμμὴν τῆς ἐκροῆς τῆς λίμνης καὶ διαρκῶς κατερχόμενος φθάνει εἰς κατάφυτόν τινα περιοχήν, διαρρεομένην ὑπὸ πέντε ρυακίων εἰς ἔκτασιν ἑνὸς καὶ ἡμίσεος χιλιομέτρου. Ἐδῶ καταυλίζεται ἡ συνοδεία καταθελχθεῖσα ἀπὸ τὴν ἐξαιρετικὴν χάριν καὶ ὡραιότητα τοῦ πολυύδρου καὶ καταφύτου τοπίου. Σαράντα πηγαὶ διαυγοῦς καὶ δροσεροῦ νεροῦ συμπληρώνουν τὰ πλεονεκτήματα τῆς περιοχῆς, τὴν ὁποίαν κοσμοῦν δάση καὶ δενδροσυστάδες. Ταύτην διανέμει ὁ Γαβρᾶς εἰς τοὺς περὶ αὐτόν, οἵτινες ἔγιναν οὕτω οἱ πρῶτοι οἰκισταὶ τοῦ τόπου, ἐξ ὧν ἔλαβον σὺν τῷ χρόνῳ τὰ ὀνόματα οἱ διάφοροι οἰκισμοὶ ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἐσχηματίσθη ἡ Ἄτρα. Η Άτρα της Χαλδίας του Πόντου
Τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ Γαβρᾶ ἐπὶ μῆνας ἔμεινεν ἄγνωστον καὶ θὰ παρέμενεν ἀκόμη ἐπὶ πολύ, ἂν δὲν παρενέβαινεν ὁ ἐλλοχεύων πείσμων ἐχθρός. Οἱ Τουρκομᾶνοι ἐνωρὶς ἀντελήφθησαν τὴν χαλάρωσιν τῆς στρατιωτικῆς δυνάμεως τῶν συνόρων καὶ τὴν ἀποχώρησιν τοῦ Γαβρᾶ. Παραβιάζοντες τὰ πρὸς Ἀρσίλγην, Κεμὰχ καὶ Πάϊπερ σύνορα, ἤρχισαν πάλιν τὰς ἐπιδρομὰς καὶ τὰς δηλώσεις εἰς τὰς ἄρτι ὑπὸ τοῦ Γαβρᾶ ἀπελευθερωθείσας ἐπαρχίας. Τὴν αὐτὴν τύχην εἶχον καὶ αἱ ἄλλαι παραμεθόριοι ἐπαρχίαι. Πᾶσα προσπάθεια πρὸς ἀπόκρουσιν τῶν ἐπιδρομέων ἀπέτυχε καὶ ὁ λαὸς πρὸ τῆς ἐπαπειλουμένης τελείας καταστροφῆς ἐτράπη δι’ ἀντιπροσώπων του πρὸς ἀναζήτησιν τοῦ Γαβρᾶ, περὶ οὗ ἦτο γνωστὸν ὅτι ἔζη κάπου ἐν ἀφανείᾳ. Ἐκ τοῦ δρομολογίου τὸ ὁποῖον ἠκολούθησε φεύγων ὁ Γαβρᾶς καὶ ἀπὸ μερικὰς πληροφορίας τῶν Ζυγανιτῶν καὶ μετὰ πείσμονας ἀναζητήσεις ἀνεκαλύφθη τέλος τὸ ἡσυχαστήριον τοῦ Γαβρᾶ. Ἡ εἴδησις τῆς ἀνευρέσεως τοῦ Γαβρᾶ ταχέως διεδόθη πανταχοῦ καὶ ἀθρόαι κατέφθανον εἰς αὐτὸν αἱ λαϊκαὶ ἐπιτροπαὶ ἐκλιπαροῦσαι τὴν σωτήριον ἐπέμβασίν του. Οὕτω τὴν ἀγνωμοσύνην διεδέχθη ἡ πάνδημος ἀναγνώρισις τῆς ἀξίας τοῦ ἀνδρὸς καὶ τοῦτο ὑπῆρξε μία συγκινητικὴ δικαίωσις.
— Τὸν ἄντραν θέλομεν, εὕρητε τὸν ἄντραν, αὐτὸ ἦτο τὸ γενικὸν σύνθημα. Καὶ ἀπὸ τὸ σύνθημα αὐτὸ ἐξεπήγασεν ἡ ὀνομασία τοῦ τόπου Ἄ(ν)τρα, ἡ μετέπειτα ἀνὰ τὴν Χαλδίαν ὀνομαστὴ κωμόπολις.
Ἀλλ’ ὁ Γαβρᾶς ἦτο ἀνένδοτος. Εἰς οὐδὲν ἴσχυον αἱ παρακλήσεις καὶ αἱ ἱκεσίαι τῶν πολυπληθῶν πρεσβειῶν. Βαρέως φέρων τὴν ἀγνωμοσύνην τοῦ λαοῦ, ἠρνεῖτο ἐπιμόνως πᾶσαν ἀνάμιξίν του, πᾶσαν ἐνέργειαν. Ματαίως διεζωγράφιζον φρικτὴν τὴν κατάστασιν οἱ ἀντιπρόσωποι τοῦ λαοῦ, ματαίως ἐπέσειον τὴν καταστροφὴν τῆς πατρίδος. Δὲν μετεπείθετο ὁ βαρέως ἠθικῶς πληγεὶς στρατηγός. Τὸ γεγονὸς τοῦτο ἀπεθανάτισεν ἡ λαϊκὴ μοῦσα διὰ σχετικοῦ ᾄσματος, τοῦ ὁποίου παραθέτομεν ἀπόσπασμα:
Γαβρᾶ-μ, ντὸ στέκεις καὶ τερεῖς καὶ τίναν περιμένεις;
Ἔπαρε τὸ φουσᾶτο σου καὶ τὸ Κεμὰχ ἄρ’ δέβα.
Ἄρδασα ἄς ἔν’ τὸ μαχαίρτς, ἡ Ζάγχα τὸ κοντάρι-σ’
Ἄτρα τ’ ἀετοφτέρουγα-σ’ ὅλεν τὴ γῆν τ’ ἰσκιάζνε.
Ὁ Γαλατᾶ-σ’ μὴ θλίβεται κ’ οἱ Τουρμᾶν’ χλιμιτίζνε. Το κάστρο της Άτρας (Χαλδίας Πόντου) του Σπυρίδωνα Πολατίδη
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ἐπὶ τέλους ὁ γενναῖος στρατηγὸς καταπίνει τὸ πικρὸν ποτήριον τῆς ἀχαριστίας, λησμονεῖ τὰ πάντα καὶ τιθέμενος ἐπὶ κεφαλῆς τῶν συναγωνιστῶν του καὶ στρατολογῶν καὶ ἄλλους κατορθώνει νὰ ἐκδιώξῃ καὶ πάλιν τὸν ἐπιδρομέα καὶ νὰ ἀπαλλάξῃ τὴν χώραν ἀπὸ τὰ διαρκῆ μαρτύρια. Τὸ καθῆκον καὶ ἡ ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη εἰς ὴν εὑρέθη ἡ πατρὶς ἔπεισαν τὸν Γαβρᾶν νὰ δράσῃ κατὰ τὸν σωτήριον ὃν ἔδρασε τρόπον.
Μὲ τὰς περιπετείας αὐτὰς τοῦ Γαβρᾶ εἶναι συνυφασμένη ἡ ὡς ἄνω κοινὴ ἐν Χαλδίᾳ φράσις: «Θὰ φτᾷς-ἀτο καὶ τῇ Γαβρᾶ τὴν τραγῳδίαν πὰ θὰ λές».
Υποσημειώσεις Πρωτοτύπου:
• (*) Θὰ τὸ κάμῃς καὶ θὰ πῇς καὶ τὸ τραγούδι τοῦ Γαβρᾶ. 
• (¹) Τὸ ἱστορικὸν τοῦ γεγονότος τούτου διεσώθη ἔν τινι ᾄσματι, ὅπερ ἀφορμῆς ποτε δοθείσης ἐν Ἄτρᾳ ἤκουσα ἀπὸ τὸν μακαρίτην Χ'' Κυρ. Γαβρᾶν, ἀποστηθίσαντα τοῦτο ἐν Ἱεροσολύμοις κατ’ ἀπαίτησιν τοῦ ἐκεῖσε μονάζοντος θείου του Ἀρχιμανδρίτου Χ'' Ἀνθίμου, ὅστις ἐπὶ τῇ βάσει τούτου ἐπρόκειτο νὰ προβῇ εἰς ἔκδοσιν βελτιωμένην «τῶν Ἀνθέων τοῦ Παραδείσου» μετὰ ἀρτίας ἱστορικῆς πραγματείας τῆς δράσεως τῶν προγόνων του Γαβράδων. Τὸ ᾄσμα τοῦτο ἄγνωστόν μοι πῶς περιελθὸν εἰς χεῖρας τοῦ εἰρημένου Χ'' Ἀνθίμου, καθ’ ἃ ἐξ ἰδίας πηγῆς ἔμαθον εὑρέθη ἐν Ποντοηρακλείᾳ, ἔνθα κατὰ τὸν Ν. Λουκᾶν μέλη τῆς ἐπιφανοῦς οἰκογενείας κατέφυγον κατὰ τὴν ἅλωσιν τῆς Τραπεζοῦντος.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com