Ιστορικόν Σχεδίασμα περί της επαρχίας Χαλδίας από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς (κ’) μετά παραρτήματος εν τέλει, του κ. Ιωάννου Π. Ελευθεριάδου Αριστοβαθμίου τελειοφοίτου του εν Τραπεζούντι Γυμνασίου – Έκδοση Πρώτη, Αθήναι 1903 - Α’ ΜΕΡΟΣ
«Ιστορικόν Σχεδίασμα περί της επαρχίας Χαλδίας από των αρχαιοτάτων χρόνων», ακολουθεί η απόδοση του κειμένου σε πεζό λόγο στη δημοτική γλώσσα
ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ
«Όγδοο θέμα το λεγόμενο Χαλδία· το λεγόμενο θέμα Χαλδία και η Μητρόπολη Τραπεζούντα είναι αποικίες Ελλήνων, όπως λέει και ο Ξενοφώντας στην Ανάβαση Κύρου· τα δε άνω και τα μεσόγαια της Μικρής Αρμενίας είναι προοίμια. Αυτό δε πιστοποιείται από αυτά τα ίδια τα ονόματα· γιατί και η λεγόμενη Κελτσινή και ο Συρίτης και το Γοιζάνον... Έλαβε δε την προσωνυμία να λέγεται Χαλδία από την ονομασία των Περσών και από την αρχέγονη πατρίδα τους Χαλδία, απ' όπου και ονομάζονται Χαλδαίοι». (Βιβλ. Α΄, σελ. 30 του Γ΄ τόμου έκδ. Βόννης, Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος).
Αυτά γράφει ο δικός μας Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος στο κεφάλαιο περί θεμάτων της Ασίας. Από αυτά, καθώς και από άλλες ασφαλείς πηγές, θέτουμε τον ορισμό της δικής μας Χαλδίας ως στέρεο θεμέλιο της ιστορίας μας. Η Χαλδία, δηλαδή, της οποίας πρωτεύουσα ήταν η Τραπεζούντα, ήταν το 21ο (KA΄), όγδοο δε από τα θέματα της Ασίας. Βρισκόταν στο έσχατο άκρο της Μεγάλης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και αποτελούνταν από μέρος του Πολεμωνιακού Πόντου. Οριζόταν ανατολικά από τις χώρες της Αρμενίας, δυτικά από το θέμα των Αρμενιακών και της Κολωνίας, βόρεια από τον Εύξεινο Πόντο και νότια από τη Μεσοποταμία.
Η εξουσία των δυναστών αυτών των μερών, πριν από την ίδρυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, εκτεινόταν μέχρι την Τραπεζούντα: «Όσον αφορά τους τόπους γύρω από τη Φαρνακία και την Τραπεζούντα, οι Τιβαρηνοί και οι Χαλδαίοι μέχρι τη Μικρή Αρμενία είναι δυνάστες τους· κατείχαν δε αυτούς πάντα, όπως τη Σωφηνή, άλλοτε όντας φίλοι με τους άλλους Αρμενίους και άλλοτε ενεργώντας ανεξάρτητα... κ.τ.λ.» (Βιβλ. 12 Στράβωνος).
Κατά το έτος 70 π.Χ., ο Μιθριδάτης ο Ευπάτωρ (ο Διόνυσος ο Μέγας), αφού έγινε κύριος της Κολχίδας, έγινε κύριος και αυτών των μερών, παίρνοντάς τα από τον Αντίπατρο. Έκτισε δε σε αυτά έως και 75 φρούρια, από τα οποία τα αξιολογότερα ήταν: Ύδαρα, Βασγοιδάριζα και Σινοριά, όπως αναφέρει ο Στράβων: «Φρόντισε δε έτσι γι' αυτούς τους τόπους, ώστε κατασκεύασε σε αυτούς 75 φρούρια, στα οποία ενεπιστεύθη τον περισσότερο θησαυρό· από αυτά δε τα πιο αξιόλογα ήταν τα Ύδαρα, η Βασγοιδάριζα και η Σινοριά, χωριό χτισμένο στα όρια της Μεγάλης Αρμενίας· γι' αυτό ο Θεοφάνης την ονόμασε Σινορία. Διότι όλη η ορεινή περιοχή του Παρυάδρου έχει πολλές τέτοιες καταλληλότητες, καθώς είναι εύυδρη, δασώδης και διακοπτόμενη από απότομες χαράδρες και κρημνούς σε πολλά σημεία» (Στράβων, Βιβλ. 12). 
Επί της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το θέμα ήταν τρίτης τάξεως, ο δε στρατηγός του, καλούμενος δούκας, λάμβανε κατά τον Κωνσταντίνο τον Πορφυρογέννητο (Περί Βασιλείου Τάξεως) 12 λίτρες χρυσού και τα κομέρκια. Κατά τον σπουδαίο βυζαντινολόγο και μεσαιωνοδίφη Γουστάβο Σλουμπερζέρ (Βυζαντινή Σιγιλλιογραφία, Παρίσι, 1884, σελ. 289–293), λάμβανε 20 λίτρες χρυσού. Υπολογίζοντας δε κάθε λίτρα χρυσού σε 1.600 χρυσά φράγκα, βρίσκουμε ότι ο στρατηγός της Χαλδίας μισθοδοτούνταν ετησίως με 32.000 φράγκα. Αν δε λάβουμε υπόψη και τη σπανιότητα του χρυσού, τότε, σε σύγκριση με τη σημερινή αφθονία, τα 32.000 φράγκα αντιστοιχούν σε 100.000 τέτοια.
Ονόματα δε των στρατηγών του θέματος της Χαλδίας γνωρίζουμε μόνο λίγα, και αυτά από σφραγίδες που δημοσιεύθηκαν από τον προαναφερθέντα Γάλλο βυζαντινολόγο Γουστάβο Σλουμπερζέρ. Αυτός δημοσιεύει τη σφραγίδα ενός Τουρμάρχη της Χαλδίας πριν από τη μεταποίηση της σε θέμα, η οποία λέει:
ΚΥΡΙΕ ΒΟΗΘΕΙ ΤΩ ΣΩ ΔΟΥΛΩ.... ΠΡΩΤΟΣΠΑΘΑΡΙΩ ΤΟΥΡΜΑΡΧΗ ΧΑΛΔΙΑΣ.
Επίσης, ο ίδιος δημοσιεύει τα εξής:
• α) ΘΕΟΤΟΚΕ ΒΟΗΘΕΙ ΤΩ ΣΩ ΔΟΥΛΩ ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΩ ΒΑΣΙΛΙΚΩ, ΚΑΝΔΙΔΑΤΩ ΚΟΜΗΤΙ ΤΗΣ ΚΟΡΤΗΣ ΧΑΛΔΙΑΣ.
• β) ΝΙΚΟΛΑΩ ΣΠΑΘΑΡΙΩ ΣΠΑΘΑΡΟΚΑΝΔΙΔΑΤΩ ΝΟΤΑΡΙΩ ΧΑΛΔΙΑΣ ΤΩ ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΩ.
• γ) ΚΥΡΙΕ ΒΟΗΘΕΙ ΤΩ ΣΩ ΔΟΥΛΩ ΠΟΘΩ ΠΡΩΤΟΣΠΑΘΑΡΙΩ ΣΤΡΑΤΗΓΩ ΧΑΛΔΙΑΣ.
• δ) ΘΕΟΤΟΚΕ ΒΟΗΘΕΙ ΤΩ ΣΩ ΔΟΥΛΩ ΛΕΟΝΤΙ ΠΡΩΤΟΣΠΑΘΑΡΙΩ ΣΤΡΑΤΗΓΩ ΧΑΛΔΙΑΣ.
Επίσης δημοσίευσε και τα εξής ο επίσης έξοχος επιγραφολόγος Σαλομόν Ρενάκ, συγγραφέας πολλών αρχαιολογικών έργων:
• ε) ΚΥΡΙΕ ΒΟΗΘΕΙ ΤΩ ΣΩ ΔΟΥΛΩ ΑΝΘΙΜΩ ΠΡΩΤΟΣΠΑΘΑΡΙΩ ΚΑΝΔΙΔΑΤΩ ΕΠΙ ΤΩΝ ΟΙΚΙΑΚΩΝ ΝΟΤΑΡΙΩ ΧΑΛΔΙΑΣ.
• στ) ΚΥΡΙΕ ΒΟΗΘΕΙ ΤΩ ΣΩ ΔΟΥΛΩ ΛΕΟΝΤΙ ΒΑΣΙΛΙΚΩ ΣΠΑΘΑΡΙΩ ΚΟΥΜΕΡΚΙΑΡΙΩ ΧΑΛΔΙΑΣ.
Από τις παραπάνω επιγραφές των σφραγίδων που αναγράψαμε, βρίσκουμε έναν Τουρμάρχη της Χαλδίας, του οποίου αγνοείται το όνομα, έναν Κόμη της Κόρτης, τον Θεοφύλακτο (από τη Συλλογή Rollin και Feuardent), δύο νοταρίους, τον Νικόλαο Αραβαντινό και τον Άνθιμο κατά τον 10ο (Ι) και 11ο (ΙΑ) αιώνα, δύο στρατηγούς, τον Πόθο (κατά τον 10ο αιώνα) και τον Λέοντα (αρχές 10ου αιώνα), καθώς και έναν κουμερκιάριο, τον Λέοντα.
Οι δούκες και οι στρατηγοί του θέματος της Χαλδίας —η οποία ονομάστηκε έτσι από το ποντιακό γένος των Χαλδαίων (Χαλύβων – Αλύβων) παρά τον Θερμώδοντα ποταμό, όπως λέει ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης— έχαιραν μεγάλης εκτίμησης. Λόγω δε των διχονοιών και των εμφυλίων πολέμων που μάστιζαν κατά καιρούς τη βασιλίδα των πόλεων (Κωνσταντινούπολη), αυτοί ζήτησαν και κατάφεραν να λάβουν την προσωνυμία των ηγεμόνων, αλλά αυτό όχι οριστικά. Ήταν όμως εύκολο σε αυτούς να υποστηρίξουν τη δική τους φιλαρχία, διότι είχαν προθύμους τους κατοίκους γύρω από την Ιβηρία και την Αρμενία αντί ευτελούς μισθού.
Πρώτος μεταξύ των επάρχων του θέματος της Χαλδίας που επιχείρησε να αναλάβει κυριαρχικά δικαιώματα και τα διατήρησε εν μέρει, ήταν ο Θεόδωρος ο Γαβράς. Αυτός, ορμώμενος από ευγενείς της Χαλδίας και έχοντας αποκτήσει μεγάλη επιρροή στην Κωνσταντινούπολη, φαινόταν επίφοβος στον τότε αυτοκράτορα Αλέξιο. Ο Αλέξιος, για να απαλλαγεί από αυτόν τον άνδρα, τον αποστέλλει περί τα τέλη της 11ης εκατονταετηρίδας (1081–1118) ως διοικητή του θέματος της Χαλδίας.
Όταν έφτασε στην Τραπεζούντα ο Γαβράς, οι Τούρκοι, αφού είχαν ήδη ερημώσει όλη την Αρμενία και μέρος της Χαλδίας, κατέλαβαν την Τραπεζούντα, φέροντας παντού φωτιά και σίδερο. Η δεξιότητα όμως του Γαβρά και η ανδρική διαγωγή των κατοίκων εξεδίωξαν τους Τούρκους με πολλές ζημιές τόσο σε άνδρες όσο και σε πολεμικά εφόδια. Η Τραπεζούντα ήταν ήδη καταλημμένη από τους Τούρκους, όπως λέει ο Γερμανός ιστορικός Β. Φίσερ στις ιστορικές πραγματείες του για την Τραπεζούντα που αναγράφονται στον πρόλογο, μετά τη μάχη παρά τη Ζάραχ (Μαντζικέρτ), κατά την οποία ηττήθηκε ο αυτοκράτορας Ρωμανός Δ΄ Διογένης (1060–1071), η οποία είχε αποφασίσει για την τύχη της μεγαλούπολης του Πόντου — για την οποία ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος κατέβαλλε τόσες φροντίδες για τη συντήρηση των οχυρωματικών της έργων. 
Ο Αλέξιος, αποστέλλοντας τον Γαβρά για την ανάκτηση της Τραπεζούντας, ήταν βέβαιος για την απώλειά του. Όμως ο γενναίος Θεόδωρος όχι μόνο ελευθέρωσε την πατρίδα του από τους Τούρκους, αλλά ανακηρύχθηκε και ανεξάρτητος ηγεμόνας της, πείσμα του εν Βυζαντίω αυτοκράτορα Αλεξίου. Η θυγατέρα του Αλεξίου, Άννα η Κομνηνή, στην ιστορία της θαυμάζει τη φρόνηση και την ανδρεία του ήρωα Θεοδώρου, ο οποίος, ως ντόπιος άνδρας, γινόταν καθημερινά πιο αγαπητός στον λαό της Τραπεζούντας, στον οποίο υπενθύμιζε τις πρώην ελευθερίες της πόλης επί των Ρωμαίων.
Διά της ελληνικής πραγματικά διαγωγής του, ο Γαβράς, αν και φαινόταν ότι παρενέβαλλε προσκόμματα στην εθνική ενότητα, κατάφερε να διακόψει κάθε σχέση προς τον Αλέξιο, ανακηρυχθείς εντελώς ανεξάρτητος από την κεντρική εξουσία στο Βυζάντιο. Αυτό συνέβη τόσο μάλλον καθόσον και ο αυτοκράτορας Αλέξιος, φοβούμενος μήπως ο πανίσχυρος Γαβράς του δημιουργήσει προβλήματα, διόλου δεν επιθυμούσε να του κάνει παρατήρηση για την ασεβή διαγωγή που επιδείκνυε προς τον θρόνο.
Αλλά, καλεσμένος με δόλο στην Κωνσταντινούπολη, μνήστευσε τη θυγατέρα του αδελφού του Σεβαστοκράτορος Ισαακίου (1074) με τον υιό του Γαβρά, Γρηγόριο, και με το πρόσχημα ότι έδωσε τον Γρηγόριο ως νεότατο για να διδαχθεί τον τρόπο του βασιλικώς ζην υπό παιδαγωγούς και δασκάλους, τον κράτησε ως όμηρο για την περαιτέρω διαγωγή του Θεοδώρου Γαβρά, του ηγεμόνα της Τραπεζούντας.
Κατόπιν δε, προσκαλεί και αυτόν τον ίδιο τον πατέρα στο Βυζάντιο με κάποια αιτία, και συλλαμβάνοντάς τον με δόλο, τον στέλνει δέσμιο σε κάποιο φρούριο γύρω από τη Φιλιππούπολη (1071), φυλασσόμενο από τον δούκα της Φιλιππούπολης, Γεώργιο Μεσοποταμίτη.
Εντούτοις, ο Θεόδωρος Γαβράς απαλλάχθηκε από την κράτηση και, ερχόμενος στην Κωνσταντινούπολη, παρουσιάστηκε στον αυτοκράτορα, ο οποίος δεν είχε τίποτα να φοβηθεί κρατώντας αιχμάλωτο τον υιό του Θεοδώρου, Γρηγόριο. Ο Θεόδωρος, αφού αφέθηκε ελεύθερος και έδωσε στον αυτοκράτορα υποσχέσεις για τη γενική δράση του υπέρ του κράτους εναντίον των Σελτζουκιδών, πηγαίνοντας στην έδρα του επέκτεινε την ηγεμονία του, κυριεύοντας πολλές πόλεις που ανήκαν στους Τούρκους, όπως την Πάιπερτ και την Κολώνεια.
Αλλά το 1098, όταν πολιορκούνταν η Αντιόχεια, ο Ισμαήλ, υιός του Σουλτάνου του Χορασάν, αμφισβήτησε την Πάιπερτ. Διεξήχθη μάχη για την κατοχή της, της οποίας όμως από κακή μοίρα αγνοούμε τα αποτελέσματα, καθώς σίγησε η ασχολούμενη με τέτοια θέματα Άννα Κομνηνή. Κατά πάσα όμως πιθανότητα φαίνεται ότι ηττήθηκε ο Ισμαήλ, διότι και η Κολώνεια και η Πάιπερτ παρέμειναν επί Γρηγορίου Ταρωνίτου (1104–1119) υπό την ηγεμονία της Τραπεζούντας. Πέθανε δε ο Γαβράς κατά το τέλος του 11ου (ΙΑ΄) και τις αρχές του 12ου (ΙΒ΄) αιώνα.
Υποσημειώσεις του κειμένου: 2) Πλείονα περί της φυλακίσεως του Γαβρά ως και περί πάντων των αφορώντων τούτον, όρα Άνναν την Κομνηνήν.
1. Πρβλ. και Ιστορίαν Τραπεζούντος Τ. Ε. Ευαγγελίδου, σελ. 34.
2. "Επίθ: Άνναν Κομνηνήν".
3. «Την Τραπεζούντα ελών και ως ίδιον λάχος εαυτώ αποκληρωσάμενος άμαχος ήν» (Άννα Κομνηνή).
4. Η μνηστεία του υιού του Γαβρά Γρηγορίου μετά της θυγατρός του Ισαακίου, λυθείσα για λόγους πολιτικούς, επέφερε τη μνηστεία αυτού μετά της θυγατρός του αυτοκράτορος Μαρίας (Ζωναράς Δ΄. 240,30).
5. [Σχετικά με τον Γεώργιο Μεσοποταμίτη].
Συνεχίζεται . . .
Ιστορικόν Σχεδίασμα περί της επαρχίας Χαλδίας από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς (κ’) μετά παραρτήματος εν τέλει, του κ. Ιωάννου Π. Ελευθεριάδου Αριστοβαθμίου τελειοφοίτου του εν Τραπεζούντι Γυμνασίου – Έκδοση Πρώτη, Αθήναι 1903 - Α’ ΜΕΡΟΣ
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com