Τούρκοι και Λαζοί με τις χριστιανικές παραδόσεις τους, κείμενο του κ. Φ. Παππά

Τούρκοι και Λαζοί με τις χριστιανικές παραδόσεις τους, κείμενο του κ. Φ. Παππά

Κατά το τελευταίο μου ταξίδι στη γενέτειρά μου, τη Ριζούντα του Πόντου, που θα μείνει ίσως το τελευταίο μου προσκύνημα στη γη των πατέρων μου, μου δόθηκε η ευκαιρία να συγκεντρώσω και μερικά λαογραφικά στοιχεία και να διαπιστώσω μερικά πράγματα, των οποίων η σημασία διέφευγε την προσοχή των νεανικών μου χρόνων. Είναι λυπηρό το φαινόμενο της αδιαφορίας των διανοουμένων μας που δεν νιώθουν την ανάγκη να περισώσουν και να παραδώσουν στη δημοσιότητα τον πλούτο του λαογραφικού μας θησαυρού, του οποίου ήταν και είναι κάτοχοι. Κρίνοντας από όσα αντελήφθην κατά την ολιγοήμερή μου διαμονή στον Πόντο, φαντάζομαι πόσα άγνωστα και πολύτιμα λαογραφικά στοιχεία κατέχουν εκείνοι που πέρασαν την νεανική και ανδρική τους ηλικία στον τόπο εκείνο, όπου ο Ελληνικός πολιτισμός επεκράτησε επί χιλιετηρίδες και η επίδρασή του πάνω σε όλες τις φυλές που τον κατοίκησαν και τον κατοικούν είναι καταφανής σε κάθε βήμα.
***
Τις εντυπώσεις μου από το νοσταλγικό μου εκείνο ταξίδι τις δημοσίευσα μετά την επιστροφή μου (το 1954) στον ημερήσιο τύπο της πόλεώς μας (Θεσσαλονίκης). Τα στοιχεία που είχαν σχέση με τη λαογραφία του τόπου τα κράτησα για την αγαπητή «Ποντιακή Εστία» και με τη συνείδηση της εκτελέσεως ενός καθήκοντος αρχίζω τη δημοσίευσή τους στις σελίδες της.
***
Στο σαλόνι του βαποριού που με πήγαινε απ' την Πόλη στη Ριζούντα γνωρίστηκα με δυο Τούρκους που ταξίδευαν για την Χόπα, την πατρίδα τους. Όταν έμαθαν πως είμαι Έλληνας Πόντιος και τον σκοπό του ταξιδιού μου έδειξαν πραγματικό ενθουσιασμό και αληθινή συγκίνηση. Έκαμαν ό,τι μπορούσαν για να μου είναι ευχάριστοι. Ομολογώ ότι ήμουν κ' εγώ συγκινημένος απ' τη φιλόξενη οικειότητα που μούδειχναν. Σε λίγο μιλούσαμε για όλα τα ζητήματα—εκτός πολιτικά—σαν παλιοί καλοί φίλοι. Δεν ξέρω πως η συζήτησή μας έθιξε το ζήτημα της θρησκείας και των θρησκευτικών τελετών. Πάντως το θέμα συνεζητείτο αντικειμενικά και από περιωπής. Χωρίς καμμία επιφύλαξη και χωρίς κανένα φανατισμό. Έγινε λόγος για το έθιμο της περιτομής των Μωαμεθανών. Όταν είπα πως την αρχαιοτάτην αυτήν θρησκευτικήν πράξιν, ο Χριστιανισμός την αντικατέστησε με το βάπτισμα και περιέγραψα τον τρόπον της τελέσεως του μυστηρίου τούτου, ο ένας εκ των συνομιλητών μου, με κάποια έκπληξη μου είπε:
—«Μου κάμνουν εντύπωση αυτά που μας λέτε. Κ' εμείς (οι Τούρκοι) όταν γεννιέται το παιδί κάνομε κάτι ανάλογο μ' αυτό που μας περιγράψατε.
—«Μα ποιός βάλλει το παιδί στο νερό; Ο Χότζας;
—«Ο αρχηγός της οικογένειας, απήντησε, ενώ τα άλλα μέλη αυτής κρατούν αναμμένα κεριά!..
Ρώτησα αν ξέρη τι λέγει ο αρχηγός της οικογένειας την ώρα εκείνη. Απέφυγε με τρόπο ν' απαντήση. Η εντύπωσή μου ήταν και είναι ότι ο αρχηγός της οικογένειας θα έλεγε κάτι.—Ευχή; εξορκισμό; δεν ξέρω, κάτι που ίσως να τώξερε και ο συνομιλητής μου, μα δεν θέλησε να μου το πη. Πρέπει να σημειωθή ότι ο εν λόγω συνταξειδιώτης μου δεν ήταν κρυπτοχριστιανός—γιατί εις την περιφέρειαν εκείνην δεν έμειναν τοιούτοι. Απλούστατα πρόκειται περί ενός απ' τα πολλά έθιμα που διατηρούν οι Τούρκοι του Πόντου, και που τα κληρονόμησαν απ' τους προγόνους των, οι οποίοι κατά μίαν τεραστίαν αναλογίαν ήταν Έλληνες Ορθόδοξοι Χριστιανοί. 

Οι Λαζοί Λαζοί, Λαζική - Ιστορία, Γεωγραφία, Φυλή των Λαζών
Οι Λαζοί, που ήταν μια από τις φυλές που από αρχαιοτάτων χρόνων έζουσαν στα Β.Α. παράλια του Πόντου, αφού επί Βυζαντινών έγιναν Χριστιανοί και συγχρωτισθέντες με το Ελληνικόν στοιχείον εξελληνίσθησαν, μετά την πτώσιν και της Αυτοκρατορίας των Κομνηνών (1461) εξισλαμίσθησαν βίαια. Παρ' όλην την πάροδον τόσων αιώνων διαφυλάττουν πλείστα έθιμα και παραδόσεις Ελληνικάς και αναγνωρίζουν την εκ Χριστιανών καταγωγήν τους. Και σήμερον ακόμη παρ' όλον τον φανατισμόν των ως Μουσουλμάνων, μισούν τους Τούρκους και καυχώνται ότι είναι Λαζοί και όχι Τούρκοι, ομιλούντες ιδικήν τους διάλεκτον και όχι την Τουρκικήν. Αλλά και οι Τούρκοι δεν τους θεωρούν ομοεθνείς των και τους περιφρονούν. Είναι χαρακτηριστική η Τουρκική φράσις: «Κουσλερούν ατισί γκάζ—Ινσανούν ατισί Λάζ!» (Το ευτελέστερον των πτηνών η χήνα—ο ευτελέστερος των ανθρώπων ο Λαζός). Στην Ριζούντα αντάμωσα ένα απ' αυτούς τους Τουρκολαζούς, γνωστόν μου από τα παιδικά μας χρόνια. Μεταξύ άλλων μιλήσαμε και για τον τρόπο της ζωής και τα διάφορα των έθιμα. Μεταφέρω εδώ μια σχετική μας συζήτηση.
*** Ριζαίον (Ριζούντα) Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός
—Μου λες, φίλε μου, αν οι γυναίκες σας συνειθίζουν ακόμη να κάμουν το σημείον του σταυρού πάνω στο ζυμάρι, προτού να στείλουν το ταψί στον φούρνο;
—Μα βέβαια κάτι κάνουν πάνω στο ζυμάρι, μα δεν ξέρω αν είναι το σημείο του σταυρού. Πάντως ό,τι συνείθιζαν να κάνουν προτού φύγετε, το συνεχίζουν και τώρα.
—Είναι συνήθεια που σας έμεινε απ' τους παλιούς σας που ήταν Έλληνες, του είπα.
—Έχεις λάθος, μου απήντησε. Οι πρόγονοί μας ήταν Βυζαντινοί!..
—Ξέρεις του είπα πως με το επώνυμό σου, έχομε καμμιά δεκαριά οικογένειες στην Ελλάδα; (Δι' ευνοήτους λόγους δεν αναφέρω το επώνυμο).
—Τους ξέρω, είπε. Απ' εδώ φύγανε, ήταν γειτόνοι μας.
—Ίσως να ήταν και συγγενείς σας, είπα.
Έκαμε πως δεν άκουσε. Του υπενθύμισα τη συνήθεια που είχαν οι χανούμισσες να πάνε στην εκκλησία τακτικά τις νύχτες της Μεγάλης Εβδομάδος και στα Δώδεκα Ευαγγέλια να κάθονται γονατισμένες στις σκάλες της ωραίας Πύλης, και ν' ακούν και τα 12 ευαγγέλια. Οι πλουσιώτερες είχαν το προνόμιο να σκεπάζουν το κεφάλι τους με το πετραχήλι του παπά.
—Ναι, μου είπε. Το λένε και τώρα. Και να ξέρης, αν ήσαστε εδώ, θα πήγαιναν και τώρα. Μη νομίζης πως άλλαξε σε τίποτε ο λαός μας. Δες τους! (και μούδειξε τρεις Τούρκους που τρώγανε στο παρακάτω τραπέζι) ακόμα τρώνε με τα δάχτυλα. Δεν ανέχονται το πηρούνι. Μη κυττάς που βάλαμε καπέλλο. Αν δεν φεύγατε εσείς ίσως να εκπολιτιζόμαστε κ' εμείς.. Αλλά τι να γίνη; Έτσι ήταν το γραφτό. «Να δώσωμε χρυσάφι και να πάρωμε τενεκέ» (Εννοούσε την ανταλλαγή των πληθυσμών, με τους Τουρκαλάδες και τους γύφτους που αντικατέστησαν εμάς τους Έλληνας).
Και βέβαια δεν επρόκειτο για φιλοφρόνηση!
Τότε ρώτησα: Μα γιατί κατεδαφίσατε τα σπίτια των Ρωμηών;
—Ξέρεις πως εμείς οι Λαζοί δεν μπορούμε να ζούμε με άλλα στοιχεία. Εσάς τους Ρωμιούς δεν σας θεωρούσαμε ξένους. Με άλλους όμως δεν ήταν δυνατόν. Γι' αυτό, για να μη μας έρθουν άλλοι...Τούρκοι!... χαλάσαμε όσα σπίτια προκάναμε, παρά τις απαγορεύσεις της Κυβερνήσεως, κ' έτσι δεν αφήσαμε να μας φέρουν πρόσφυγες!
Αλλά μη ξεχνάς, συνέχισε, και τις προλήψεις μας. Γιαπιά—σπίτια και μαγαζιά—που στάθηκαν τόσο άτυχα για τους οικοκυραίους τους, για σάς, δεν θα μπορούσαν να κάμουν χαΐρι σ' εμάς. Έμειναν πολύ λίγα σπίτια, μεταξύ των οποίων και το δικό σας. Έ!.. λοιπόν μήτε το δικό σας. Το σπίτι σας πωλήθηκε τρεις φορές! Και οι τρεις οικογένειες που τ' αγόρασαν απεδεκατίσθησαν. Ο σημερινός ιδιοκτήτης του θα έλθη να σε παρακαλέση να του κάμης το απαραίτητο «χαλάλ». (Πράγματι την επομένην έγινε το «χαλάλ» δηλαδή ευχήθηκα στον κάτοχο του σπιτιού μας να του είναι καλορίζικο και έδηλωσα πως δεν έχω κανένα παράπονο που το κατέχει αυτός).
***  Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Σαν ξανάγινε συζήτησις για τους δεσμούς των δύο στοιχείων, του Τουρκικού και του Ελληνικού, σε μια στιγμή ειλικρινείας μου λέγει «Αγαπητέ Φίλιππε, τι χάνεις τα λόγια σου;.. Ξέχασες πως οι περισσότεροι είχαμε συγγενικούς δεσμούς;
—Δεν καταλαβαίνω, του είπα.
—Μα ξέχασες πως τα περισσότερα μωρά μας οι μητέρες των τάφερναν στις δικές σας τις γυναίκες και τα θήλαζαν και έτσι γινόντουσαν ομογάλακτα αδέλφια τα παιδιά;
Πράγματι ήταν πολύ διαδεδομένο αυτό το έθιμο. Και την μεν θηλάσασαν την ωνόμαζαν «Σούτ αννέ» (μητέρα από γάλα), τον δε ομογάλακτον «σούτ καρτάς» (ομογάλακτον αδελφόν).

Τούρκοι και Λαζοί με τις χριστιανικές παραδόσεις τους, κείμενο του κ. Φ. Παππά - Πηγή: Ποντιακή Εστία 1957

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com