Ιεροκλής Γωνιάδης (1906-1991) Ισχανάντων Σαντά, του Παντελή Θ. Σοφιανού

Διευθετώντας το αρχείο του συλλόγου μας, έπεσε στα χέρια μου ένα χειρόγραφο τετράδιο του Ιεροκλή Γωνιάδη, με ημερομηνία 18-8-1983. Ένα τετράδιο απλό, συνηθισμένο, με μπλε πλαστικά καπάκια, χωρίς όνομα και τίτλο απ' έξω.

Το άνοιξα, νομίζοντας πως είναι κενό και με συγκίνηση διαπίστωσα πως στις σελίδες του ήταν καταχωρημένες ονομαστικές καταστάσεις, με χρονολογική σειρά και τάξη, σχεδόν όλα τα ονοματεπώνυμα των συμπατριωτών του (από την ενορία Ισχανάντων της Σάντας του Πόντου), που σκοτώθηκαν ή χάθηκαν στις εξορίες και στις λευκές πορείες θανάτου, στα χρόνια του Μεγάλου Χαλασμού του Ελληνισμού της Ανατολής, από το 1914 μέχρι και το 1923. O αείμνηστος Ιεροκλής Γωνιάδης γεννήθηκε στην Σάντα το 1906 και βίωσε, ως μάρτυρας και θύμα, τα τραγικά γεγονότα του Ολοκαυτώματος της ηρωικής πατρίδας του στις 8, 9 και 10 Σεπτεμβρίου του 1921 (με το παλαιό ημερολόγιο). Ιεροκλής Γωνιάδης (1906-1991) Ισχανάντων Σαντά, του Παντελή Θ. Σοφιανού. Μαζί με όλα τα γυναικόπαιδα, που επέζησαν του Ολοκαυτώματος, εξορίστηκε στο Ερζερούμ, όπου, από τις στερήσεις, τον εξανθηματικό τύφο και τις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες, αποδεκατίστηκαν οι περισσότεροι των συμπατριωτών του και σχεδόν όλα τα συγγενικά του πρόσωπα. Την άνοιξη του 1923, με τη Συνθήκη της Λωζάνης, βρέθηκε στην Τραπεζούντα και ήταν αυτός ο τολμηρός νεαρός Σανταίος που για πολύ καιρό, μέχρι την άνοιξη του 1924, ως κρυφός σύνδεσμος των επικηρυγμένων και κρυμμένων στα βουνά του Πόντου ανταρτών της Σάντας καπετάν Ευκλείδη Κουρτίδη και των παλληκαριών του, έπαιρνε και έδινε γραπτές και προφορικές πληροφορίες στους ίδιους και μετέφερε, με σοβαρό κίνδυνο της ζωής του, μηνύματα και αιτήματά τους σε μέλη της επιτροπής ανταλλαγής των πληθυσμών, καθώς και στον πρόεδρό της, τον Ελβετό Saltman, με την ενεργό μεσολάβηση του οποίου, αλλά και την προσωπική παρέμβαση του τότε πρωθυπουργού της Ελλάδας Αλέξανδρου Παπαναστασίου, κατόρθωσαν, μέσα από αντίξοες και επικίνδυνες συνθήκες, να σωθούν (να ανταλλαγούν) όλοι και να φτάσουν σώοι και αβλαβείς, με πλοίο, στη Θεσσαλονίκη, τον Ιούνιο του 1924. Στις δύο πρώτες σελίδες του χειρόγραφου τετραδίου του, υπό τύπον εγγράφου, απευθύνεται και παρακαλεί τα μέλη του Δ.Σ. του Συλλόγου Σανταίων Θεσσαλονίκης (του οποίου ήταν μέλος) να αναλάβουν πρωτοβουλία και να ενεργήσουν, όσο το δυνατόν συντομότερα, για να συγκεντρώσουν και στη συνέχεια να καταχωρήσουν σε ένα ειδικό βιβλίο μαρτύρων της Σάντας τα ονόματα όλων των συμπατριωτών μας, που σκοτώθηκαν ή χάθηκαν στις εξορίες, στις φυλακές και όπου αλλού. Ο ίδιος, με βοηθό την μνήμη του, αλλά και από διασταυρωμένες πληροφορίες και μαρτυρίες, που συνέλεξε από ηλικιωμένους Σανταίους, συγκέντρωσε και καταχώρησε στο χειρόγραφο τετράδιο, σχεδόν όλα τα ονόματα των θυμάτων της ενορίας Ισχανάντων, από όπου και ο ίδιος καταγόταν. Οι γραμματικές του γνώσεις ήταν αποφοίτου δημοτικού σχολείου της λεβεντογέννας Σάντας, αλλά ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνει τις σκέψεις του και η ορθογραφία των γραφομένων του είναι εφάμιλλη των σημερινών γυμνασίων, δείγμα τρανό του επιπέδου και της ποιότητας της παρεχόμενης εκπαίδευσης στον Πόντο! Τον συνάντησα για τελευταία φορά το Σεπτέμβριο του 1991 στην Παναγία Σουμελά. Ερχόταν κάθε Σεπτέμβριο, με μισθωμένο ταξί από την Αθήνα (μαζί με τη γυναίκα του Ευθυμία), για να παραστεί στο καθιερωμένο εδώ και δεκαετίες ετήσιο μνημόσυνο των Σανταίων, που τελείται πάντοτε την πρώτη Κυριακή του Σεπτεμβρίου στην Καστανιά, για τα θύματα και τους νεκρούς του Ολοκαυτώματος της ηρωικής πατρίδας του της Σάντας του Πόντου την οποία ο τακτικός τουρκικός στρατός και οι τσέτες κατέστρεψαν ολοσχερώς το Σεπτέμβριο του 1921. Υψηλόσωμος και ευσταλής, υψικάρηνος, παρά την ηλικία του, ξεχώριζε με την αρχοντιά και την αγέρωχη κορμοστασιά του μεταξύ των συμπατριωτών μας. Στεκόταν πάντοτε, την ώρα της επιμνημόσυνης τελετής, μπροστά και δεξιά από το μνημείο του Ολοκαυτώματος και παρακολουθούσε με περισυλλογή και κατάνυξη την δέηση «των υπέρ της πίστεως και της πατρίδος αγωνισθέντων και θυσιασθέντων συμπατριωτών μας». Θα παραθέσω μερικά αποσπάσματα από το χειρόγραφο τετράδιό του, που είναι ενδεικτικά της ευαίσθητης πατριωτικής ψυχής του, και στο τέλος θα καταχωρήσω όλα τα ονόματα, έτσι, όπως κατά χρονολογική σειρά τα καταγράφει ο ίδιος, για την ιστορία. Φυσικά οι νεκροί αυτοί δεν είναι ανώνυμοι ούτε άγνωστοι, προπάντων σε μας τους παλιούς που ζήσαμε αυτήν την τραγωδία στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Καλόν λοιπόν θα ήτο τα ονόματα αυτών να είναι γραμμένα σε ένα βιβλίον και να ευρίσκεται εις το Αρχείον του για να τα διαβάζουν αι νεότεραι γενεαί και οι απόγονοι αυτών. Σε άλλη σελίδα γράφει:
Καλό θα ήτο από κάθε ενορίαν* κάποιος που ζει ακόμη να γράψει τα ονόματα των νεκρών της ενορίας του, συμβουλευόμενος την μνήμην του και την μνήμην άλλων ενοριτών του.
Και ένα ακόμη απόσπασμα, το τελευταίο.
Εγώ, προ ετών, χωρίς να αυτολογώ έκατσα και έγραψα τις περιπέτειες της ζωής μου και στο τέλος του χειρογράφου αυτού έκρινα καλόν να γράψω για την ανέγερσιν του μνημείου και τα ονόματα των αδικοχαμένων της ενορίας μου από το 1914 έως το 1923 συμβουλευόμενος τους άλλους ενορίτες. Έκρινα τώρα καλόν να αποστείλω αντίγραφον εις το Αρχείον του Συλλόγου μας με την ευχήν ότι θα ολοκληρωθεί ο κατάλογος αυτός των νεκρών από όλες τις ενορίες.
Εύχομαι ο πόθος μου να εκπληρωθεί.
Με πατριωτικούς χαιρετισμούς
Αθήνα 18 Αυγούστου 1983
Ιεροκλής Γωνιάδης

Σαντά (Σάντα - Dumanlı, Gümüşhane) Ιστορία Λαογραφία Πολιτισμός. Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα. Πριν όμως από την καταχώρηση των ονομάτων, θεωρώ απαραίτητο να μεταφέ ρω εδώ και ένα ακόμη μικρό απόσπασμα από ένα άλλο, ανέκδοτο μέχρι σήμερα, το μοναδικό ίσως μεταξύ των Ποντίων, πολυσέλιδο χειρόγραφο ημερολόγιο ενός αντάρτη της Σάντας, του αείμνηστου μπάρμπα - Κώστα Κουρτίδη (αδελφού του καπετάν Ευκλείδη), που αναφέρεται στη συμβολή και την προσφορά του Ιεροκλή Γωνιάδη, ο οποίος, με κίνδυνο της ζωής του, καθοριστικά συνέβαλε στη διάσωσή τους, όταν οι επικηρυγμένοι και κρυμμένοι (τον τελευταίο καιρό) μέσα στην Τραπεζούντα αντάρτες της Σάντας, επιζητούσαν νόμιμο τρόπο διαφυγής στην Ελλάδα με τη Συνθήκη της Λωζάνης. Το κείμενο το μεταφέρω ως έχει στη σύνταξη από το πρωτότυπο (ο συντάκτης του ήταν και αυτός απόφοιτος δημοτικού σχολείου της Σάντας).
"Τραπεζούς 15 Φεβρουαρίου 1924. Εστείλαμεν τον Ιεροκλήν Γωνιάδην να πηγαίνει να βρει τον κ. Λαμπριανίδην και να του πει ότι είμεθα εδώ και να φροντίσει δι' ημάς. Ήλθεν αμέσως και μας βρήκε και μας καθησύχασε ειπών ότι έχουν εντολήν προσωπικήν του Παπαναστασίου όπως πάση θυσία μας στέλνουν εις Ελλάδα. Και ότι μετά τρεις ημέρας θα φθάσουν πλοία και θα μας στείλουν. Πήγε αμέσως στο γραφείον τους και μας έστειλαν πιστοποιητικά σε ξένα ονόματα δια κάθε ενδεχόμενον. Και ανήγγειλε και στον Πρόεδρον της Επιτροπής Ελβετόν κ. Sallman το γεγονός, διότι αυτοί ενόμιζαν ότι ακόμη βρισκόμεθα στα βουνά και θα ζητούσαν παρά της τουρκικής κυβερνήσεως να έλθουν να μας πάρουν εκείθεν".

Α. Ονόματα φονευθέντων και εξαφανισθέντων στον τουρκικό στρατό (αμελέ ταμπουρού) 1914 -1923
Ιωάννης Αγγελίδης, Πέτρος Αγγελίδης, Κοσμάς Εφραιμίδης (δημοδι δάσκαλος), Παναγιώτης Πελαγίδης (ο Πατίτας), Χριστόφορος Τσιριπίδης, Δαμιανός Κουφατσής, Θεόδωρος Γωνιάδης (αδελφός του γράφοντος), Γεώργιος Γωνιάδης, Κωνσταντίνος Παυλίδης (ο Αλχάις), Χρήστος Λαζαρίδης, Ευστάθιος Λαζαρίδης, Κοσμάς Γαρατσάλ.

B. Φονευθέντες και αποθανόντες στα βουνά της Σάντας
Η γραία Καγκελίδου, Δανιήλ Λαμπριανίδης (νομικός), Χρήστος Κουφατσής, Περικλής Λιανίδης (αδελφός του Σίμου Λιανίδη), Κυριακή Κουρτίδου (η Φολίνα), Πηνελόπη Αμοιρίδου, Βασιλική Παροζάν, Χαράλαμπος Χαριάδης, Δημήτριος Χαριάδης, Περικλής Κουφατσής, Αγάπη Τσιριπίδου, Κωνσταντίνος Γραμματικόπουλος, Δέσποινα Λαμπριανίδου (η Δαμιανάβα), Δέσποινα Αγγελίδου (η Ροτσοπίνα), Ναζή Παυλίδου (η Ναζή τη Γιαφούστ), Βαρβάρα Αμοιρίδου (δασκάλα). Αντάρτικο Πόντου / Αγώνες ανεξαρτητοποίησης / Αντίσταση κατά των τούρκων

Γ. Φονευθέντες αντάρτες
Δημήτριος Τσιριπίδης, Δαμιανός Τσιριπίδης (αρχηγός β' ομάδας),
Ευστάθιος Πιστοφίδης, Νικόλαος Τσιριπίδης, Ιωάννης Χαριάδης, Φώτιος Χαριάδης, Φίλιππος Εφραιμίδης, Ιωάννης Εφραιμίδης, Φωκίων Ποροζάν, Νικόλαος Ποροζάν.

Δ. Αποθανόντες στο Ερζερούμ (1921-1922)
Αμοιρίδου (Γαραγασίνα), Σωφρονία Λαμπριανίδου (η καλογραία), Λεμόνα Γωνιάδου (αδελφή του γράφοντος), Ευμορφίλη Χαριάδου, Πηνελόπη Χαριάδου με τα δύο μικρά της παιδιά, Ειρήνη Χαριάδου με το μικρό κορίτσι της, Κυριακή Γραμματικοπούλου (η Τέλη), Παρθένα Λαμπριανίδου (τη χ̌όρας η Παρθένα), Αλέξανδρος Γραμματικόπουλος, Σουμέλα Σπυριδοπούλου (η Φουντουκίνα), Γεώργιος Αδάκτυλος, Παρέσα Λιανίδου, Χρυσάνα Λιανίδου, Ειρήνη Λιανίδου, Ποινίκα Λιανίδου, Μαρία Λιανίδου, Ελένη Λιανίδου, Χριστόφορος Εφραιμίδης, Ειρήνη Εφραιμίδου, Χαράλαμπος Χαριάδης, Ελένη Σοφιανού (η Θωμάβα), Ελένη Στυλίδου (η Κουνιαγίτσα), Μαρία Στυλίδου με τον άντρα της, Μαρία Ξανθοπούλου (η Σωτηράβα), Φρόσω Ξανθοπούλου με το κορίτσι της, Χρήστος Αμοιρίδης με τις δύο κόρες του, Αλέξανδρος Αδάκτυλος με τα δύο παιδιά του, Ελένη Σωτηροπούλου (η Σισμανίνα), Σουμέλα Σωτηροπούλου, Ελένη Λαμπριανίδου (του Αγρόπαπα η νύφη), Κυριακή Αδακτύλου, Παρθένα Μαντιλέκ, Δύο μικρά του Κοσμά Γαρατσάλ.

E. Αποθανόντες στο Χουνούς
Κυριακή Χιονίδου (η Χ̌ονάρα), Κυριακή Γωνιάδου, Ισαάκ Πελαγίδης, Άγγελος Πελαγίδης, Ελένη Κουφατσή, Κοσμάς Λιανίδης, Ευθυμία Σπυριδοπούλου (η Σιαμάλα).

ΣΤ. Αγνοούμενοι στη Σαμψούντα
Χριστόφορος Γωνιάδης (πατέρας του γράφοντος), Λάζαρος Λαζαρίδης, Χριστόφορος Λαζαρίδης, Γεώργιος Παυλίδης (οικογενειακώς), Παπαμιχαήλ Λαμπριανίδης** (οικογενειακώς).

Z. Αποθανόντες στην Κωνσταντινούπολη (στις καραντίνες με την ανταλλαγή 1922-1923)
Χριστόφορος Γιαμάκ, Αντιγόνη Ξανθοπούλου, Φίλιππος Λαζαρίδης, Ζωή Μελίδου (η Γοργορίνα), Ιωάννης Ξανθόπουλος (ο Κάτσ̌ιον), Ελένη Ξανθοπούλου, Ευθυμία Λαμπριανίδου (η Θυμία τη Δαμιανάβας), Μυροφόρα Γαραγάς (η Μυρίκα), Ζωή Αγγελίδου, Ελένη Εφραιμίδου, Ιωάννης Αδάκτυλος (ο Χατζής), Χριστόφορος Σπυριδόπουλος, Ελένη Σπυριδοπούλου, Μαρία Σπυριδοπούλου, Ειρήνη Σπυριδοπούλου, Αντιγόνη Σπυριδοπούλου, Δαμιανός Σπυριδόπουλος, Κυριακή Κουρτίδου, Γεώργιος Αγγελίδης, Αγάπη Κουφατσή, Αλκιβιάδης Κουρτίδης.
Οι λίγες αυτές γραμμές, που έγραψα για τον αείμνηστο Ιεροκλή Γωνιάδη, ας είναι ένα ευλαβικό θυμίαμα στη μνήμη του (στη μνήμη του τελευταίου των ανταρτών της Σάντας), αλλά και στη μνήμη όλων των νεκρών που αφήσαμε στον Πόντο, καθώς και στη μνήμη όλων των προσφύγων της πρώτης γενιάς (των γονέων και παππούδων μας), που σήκωσαν τον Σταυρό του ξεριζωμού, της προσφυγιάς, της ανταλλαγής, της εγκατάστασης και της προσαρμογής εδώ στη βαλκανική Ελλάδα. Όλοι πέθαναν με τον αγιάτρευτο καημό της στέρησης της αγαπημένης πατρίδας τους.

* Επτά ήσαν οι ενορίες (οικισμοί) της Σάντας του Πόντου: Πιστοφάντων, Ισχανάντων, Τερζάντων, Ζουρνατσάντων, Πινατάντων, Κοσλαράντων, Τσακαλάντων.
** Ο Λάμπρος Λαμπριανίδης, νομικός, και Σανταίος στην καταγωγή, με ρωσική υπηκοότητα, ήταν μέλος της Διεθνούς Επιτροπής Ανταλλαγής των Πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και τουρκίας.

Ιεροκλής Γωνιάδης (1906-1991). Γράφει ο Παντελής Θ. Σοφιανός Πρόεδρος του Συλλόγου Σανταίων «Η Επτάκωμος Σάντα»  Φωτογραφία του αγωνιστή της Σάντας Ιεροκλή Γωνιάδη μπορείτε να δείτε στον ακόλουθο σύνδεσμο στην Ψηφιακή Σάντα

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com