Προλήψεις – Δοξασίες και έθιμα Τραπεζούντος γύρω από το ημερολόγιο και τους Αγίους

Την 1η Σεπτεμβρίου άρχιζε το εκκλησιαστικό έτος. Από την προηγούμενη νύχτα οι νοικοκυρές είχαν μεγάλα καρδιοχτύπια μην τύχει και έρθει κανείς στο σπίτι το πρωί πριν από τον παπά. Γιατί είχανε αυστηρό το έθιμο και ριζωμένο από τη μακροχρόνια πρόληψη να μην μπεί κανείς στο σπίτι πριν κάνει ο παπάς τον Αγιασμό.

Έτσι ειδοποιούσαν εγκαίρως τον παπά να'ρθει πολύ πρωί, πολλές φορές μάλιστα και πριν ακόμα καλοφέξει. Άλλοι για καλό και για κακό έμπαζαν πρωί πρωί στο σπίτι τους ένα αθώο αγοράκι ή κοριτσάκι της γειτονιάς, το οποίο το περιφέρανε σε όλα τα δωμάτια και έπειτα το έβγαζαν από το σπίτι. Έτσι ησύχαζαν γιατί θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν κάθε απρόοπτη πρωινή επίσκεψη και αν ακόμα ο παππάς αργούσε να ρθει για τον αγιασμό. Σε μερικές άλλες περιφέρειες, όπως παραδείγματος χάρη στη Χαλδία συνήθισαν να κρεμούν κι ένα κλαδί από τσουρανέα (αγκαθωτό θάμνο) στην εξώπορτα όπως και την Πρωτομαγιά. Και αλλού, όπως στην Τρίπολη, κάποια γυναίκα από το σπίτι πήγαινε από το βράδυ και έμενε μαζί με μια εικόνα σε γειτονικό φιλικό σπίτι και πρωί πρωί μαζί με την εικόνα ξαναγύρισε στο σπίτι και ελευθέρωνε έτσι την είσοδο. Προλήψεις – Δοξασίες και έθιμα Τραπεζούντος γύρω από το ημερολόγιο και τους Αγίους

Της Αγίας Ευφημίας στις 16 του Σεπτέμβρη Οι μοδίστρες την τιμούσαν πολύ την Αγία Ευφημία την προστάτιδά τους και δεν έπιαναν όλη την ημέρα τη βελόνα τους. Στην Πόλη στον Πατριαρχικό Ναό γινόταν πατριαρχική θεία λειτουργία και μετά την απόλυση μοίραζαν βελόνες στο εκκλησίασμα. Σταυρίτες - Σεπτέμβριος. Ήθη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο

Του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ στις 8 Νοεμβρίου Για τον Αρχάγγελο Μιχαήλ πίστευαν πως ήταν άγγελος που έπαιρνε τις ψυχές. Την ημέρα αυτή η μητέρες έφεραν τα παιδάκια τους στην εκκλησία και τύλιγαν στο λαιμό τους την άκρη από το παραπέτασμα της ωραίας Πύλης για να αποτρέψουν τον πονόλαιμο. Επίσης κοινό έθιμο ήταν να στρωθεί το σπίτι με τα χειμωνιάτικα στρωσίδια, κιλίμια, χαλιά κτλ. Μερικές οικογένειες έκαναν το χειμωνιάτικο στρώσιμο στις 26 Οκτωβρίου, του Αγίου Δημητρίου.

Του Αγίου Αποστόλου Ανδρέα στις 30 Νοεμβρίου Από την ημέρα αυτή κατά την κοινή δοξασία άρχιζε το κρύο να αντρειεύει, αλλού έλεγαν: να αντρεύκεται η νύχτα, (βλέπε στο Αρχείον του Πόντου Τόμοες Γ’ σελ.195). Το λαϊκό ρητό που παρακολουθεί και ορίζει τις μετεωρολογικές αλλαγές των ημερών αυτών, λέει επιγραμματικά:
Αγιαντρέα φυσά, Αϊ Βαρβάρα βρέξον,
Αε Σάββα χ̌όντσον, Αε Νικόλα βοήθα ή άνοιξον.
Αλλού το μετεωρολογικό (ας το πούμε) αυτό τετράστιχο απαντά ως τρίστιχο: Αε Βαρβάρα φύσα, Αε Σάββα χ̌όντσον, Αε Νικόλα άνοιξον ή στοίβαξον.
Στην Τραπεζούντα κάτω από τον μεγάλο βράχο που στήριζε τα θεμέλια του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Γρηγορίου μέσα σε μια μικρή χτισμένη σπηλιά ήταν το εκκλησάκι του Αγίου Ανδρέα στα κράσπεδα της ακρογιαλιάς, συνδεόμενο με θρύλους γύρω από το ταξίδι του Αγίου Αποστόλου Ανδρέα στον Πόντο, όπου υπήρχε και αγίασμα. Αεργίτες Νοέμβριος. ΉΘη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο

Της Αγίας Βαρβάρας στις 4 Δεκεμβρίου Στην Αγία Βαρβάρα απέδιδαν διάφορες ιαματικές επιδράσεις, αλλά κυρίως ζητούσαν την προστασία της όσοι πάθαιναν ευλογιά (βράσα). Συχνότατα ήταν τα τάματα και τα αφιερώματα στην Αγία, όπως παραδείγματος χάρη ασημένιο ομοίωμα παιδιού, ματιού για όσους έπασχαν από οφθαλμία, χεριού ή ποδιού για οποιαδήποτε πάθηση των μελών αυτών κτλ. Στο παραπάνω μετεωρολογικό τετράστιχο ή τρίστιχο η Αγία Βαρβάρα παίζει και αυτή τον ρόλο της. Βίος της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Βαρβάρας

Του Αγίου Νικολάου στις 6 Δεκεμβρίου Ο Άγιος Νικόλαος και εδώ, όπως και σε όλο το πανελλήνιο, είναι προστάτης των θαλασσινών. Όλων όσοι ταξιδεύουν στις θάλασσες και γενικά των φτωχών. Γι αυτό συχνότατα ήταν τα αφιερώματα ασημένιων ομοιωμάτων καραβιών. Στο παραπάνω μετεωρολογικό τετράστιχο ή τρίστιχο έχει και ο Άγιος Νικόλαος τη θέση του που του καθόρισε η λαϊκή προγνωστική του καιρού. Αε-Νικόλας Κερασούντας - Θρύλοι και παραμύθια του Πόντου

Του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Μηνά του Θαυματουργού στις 10 Δεκεμβρίου Ο Άγιος Μηνάς όπως και ο Άγιος Φανούριος θεωρούντο οι άγιοι της τύχης. Με πόσα καρδιοχτύπια ζύγωναν στην εικόνα του διστακτικά και φοβητσιάρικα τα κοριτσόπουλα και με τρεμάμενα χέρια πίεζαν πάνω στο ξύλο ένα νόμισμα για να δουν αν θα κολλήσει ή όχι; Εάν κολλούσε, γύριζαν με χαρά στο σπιτικό τους, ενώ η ελπίδα μιας γρήγορης αποκατάστασης φούντωνε μέσα στα νεανικά τους στήθια. Αν όχι, σημαίνει πως ο καλός τους θα αργούσε λίγο να φανεί και έτσι οι επισκέψεις στον ευνοούμενο άγιο επαναλαμβάνονταν έως ότου κάποτε ο Άγιος Μηνάς κάνει το θαύμα του. Αλλού ανάβοντας κερί μπρος την εικόνα του, πίστευαν πως θα τους δείξει στο όνειρό τους ο Άγιος τον τρόπο με τον οποίο θα έβρισκαν ένα οποιοδήποτε χαμένο αντικείμενο (βλέπε Αρχείον Πόντου Τόμος Γ’ σελ.195). Χριστιαννάρτς - Δεκέμβριος. Ήθη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο

Του Αγίου Σπυρίδωνος στις 16 Δεκεμβρίου Κοινή δοξασία στον Πόντο είναι ότι στις 12 Δεκεμβρίου, την ημέρα της μνήμης του Αγίου Σπυρίδωνος επισκόπου Τριμυθούντος του Θαυματουργού, η ημέρα μεγαλώνει κατά ένα σπυρί. Σπυρίν - σπυρίν τραννίνε τα ημέρας. Στην Τρίπολη του Πόντου ελέγετο το χαρακτηριστικό τρίστιχο:
«Ως τα Καλαντόφωτα ο διάβολον πα νιώθ’ ατο, πως μεγαλών’ η μέρα»

Του Αγίου Ελευθερίου στις 15 Δεκεμβρίου Ο Άγιος Λευτέρης θεωρείτο προστάτης των εγκύων γυναικών. Από αυτόν ζητούσαν καλή ελευθέρωση, δίνοντάς του διάφορα αφιερώματα προπάντων ομοιώματα φασκιωμένου βρέφους (κοντάκια). Σε μερικές περιφέρειες όταν έμπαιναν οι γυναίκες στο θάλαμο της εγκύου την άγγιζαν λέγοντας: «Ασόν Αλεφτέρ’ έρχουμαι». Έδιναν έτσι θάρρος στην έγκυο γυναίκα. Επίσης ταξίματα έδιναν στον Άγιο και όσοι είχαν φυλακισμένους.

Της Υπαπαντής του Σωτήρος Χριστού στις 2 Φεβρουαρίου Την ημέρα αυτή έλεγαν το χαρακτηριστικό δίστιχο με τουρκική ομοιοκαταληξία: «Υπαπαντή Υπαπαντή ή Παπαντή Παπαντή Γιορτουλάρ καπαντή» δηλαδή, ήρθε η Υπαπαντή και έκλεισαν οι γιορτές. Με την Υπαπαντή του Σωτήρος Χριστού ολοκληρώνεται ο μεγάλος κύκλος των εορτών του Δωδεκαημέρου). Έτσι αισθάνονταν κάποιο ξαλάφρωμα από την συρροή των εορτών που πέρασαν. Κούντουρον - Φεβρουάριος. ΉΘη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο

Των Αγίων 40 Μαρτύρων στις 9 Μαρτίου Την ημέρα αυτή έλεγαν: «Για σαράντα λάχανα, Για σαράντα φάβατα». Η σημασία του δίστιχου αυτού είναι η εξής: Αν ο καιρός το επέτρεπε σαράντα ειδών λάχανα θα μαζεύονταν από τους κήπους και από τα περβόλια, αν όμως ο καιρός ήταν πολύ άσχημος τότε αναγκαστικά θα μαγείρευαν σαράντα φάβατα από τα ξερά εννοείται και φυλαγμένα στην αποθήκη του σπιτιού ή σαράντα λουκουμάδες. Μάρτ'ς - Ο μήνας Μάρτιος - ΉΘη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο

Του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου στις 23 Απριλίου Ο Αη Γιώργης ήταν προστάτης των παλληκαριών που είχαν την εικόνα του μέσα σε ασημένιο εγκόλπιο κρεμασμένο από ασημένια επίσης αλυσίδα (κιοστέκ) στο αριστερό πλευρό τους ως συμπλήρωμα της πανοπλίας. Όλοι εφοβούντο τον Αγιώργη και την ημέρα της γιορτής του είχανε αργία και αυτοί ακόμα οι μουσουλμάνοι, οι γυναίκες, προπαντός τον σέβονταν πολύ και θα πήγαιναν στην εκκλησία να ανάψουν το κερί τους. Από την παραμονή ακόμη πολλοί απείχαν από κάθε εργασία. Την ημέρα δε της μνήμης του Αγίου ούτε ψωμί δεν έκοβαν πολλοί, ούτε μαγείρευαν γενικά δε προ πάντων σε παλαιότερα χρόνια, δεν έκαναν καμία απολύτως εργασία ούτε εξωτερική, ούτε οικιακή. Όλοι εφοβούντο την τιμωρία του Αγίου, ιδίως οι έγκυες γυναίκες που πίστευαν ότι η παραμικρή ασέβεια στη μνήμη του Αγίου θα είχε ως αποτέλεσμα οποιαδήποτε παραμόρφωση του μέλλοντος να γεννηθεί παιδιού π.χ. χωλότητα, στραβισμό, ραιβοποδία, αναπηρία κτλ. Ευρύτατα δε κυκλοφορούσαν στους γυναικείους προπαντός κύκλους, διηγήσεις με θέμα τέτοια πραγματικά στοιχεία, δηλαδή σχετικά με άπειρες τέτοιες παραμορφώσεις οφειλόμενες δήθεν στη μήνι του Αγίου για παραλείψεις των εγκύων γυναικών ως προς το σεβασμό που του όφειλαν. Άγιος Μεγαλομάρτυς Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος. Βίος - Μαρτύρια - Λατρεία στον Πόντο

Του Αγίου Ιωάννη του Κλήδονα στις 24 Ιουνίου Την ημέρα αυτή που εορτάζεται σε όλο το πανελλήνιο με τις φωτιές του Αϊ Γιάννη την έλεγαν Αελουτροπί )Αελίου - Ηλίου τροπαί). Μόλις το πρώτο σκοτάδι αγκάλιαζε τη γη και οι σκιές χιμούσαν μέσα στα στενοσόκακα των συνοικιών, διάφορες ομάδες έψαχναν τα περάσματα και όποιον τύχαιναν τον άρπαζαν και τρεχάλα τον πήγαιναν στην ακρογιαλιά, όπου με δύο τρείς ταλαντεύσεις τον έριχναν στη θάλασσα ντυμένο όπως ήταν. Μπορούσε το θύμα να αποφύγει την εθιμική αυτή ταλαιπωρία αν υποσχόταν κανένα καλό κέρασμα. Επίσης άναβαν φωτιές στις γειτονιές και τις πηδούσαν μικροί και μεγάλοι. Επίσης, την ημέρα αυτή γινόταν και ο γνωστός στο Πανελλήνιο Κλήδονας με τα σχετικά δίστιχα (κοτσάκια) λεγόμενα. Στην αμμουδιά ήταν αναμμένες στην σειρά φωτιές και έδιναν μια επιβλητική χάρη στο νυχτερινό τοπίο. Το έθιμο ήταν συμβολικό, συμβόλιζε την έναρξη των θαλασσινών λουτρών. Ο Κλήδονας στον Πόντο, το Κάρς και τον Καύκασο. Ποντιακά ήθη και έθιμα

Σε περιόδους ανομβρίας Από πολύ παλιά η ανθρωπότητα σε εποχές μεγάλης ανομβρίας κατέφευγε σε διάφορα μέσα για να προκαλέσει βροχή. Οι προσευχές και οι λιτανείες ήταν και είναι τα πρώτα πρόχειρα μέσα στον Πόντο. Εκτός από τα ανωτέρω επικρατούσε η παράξενη δοξασία ότι μπορούσαν να προκαλέσουν βροχή καίγοντας ένα ζωντανό φίδι στη φωτιά. Νόμιζαν ότι από το καιόμενο φίδι ανεβαίνοντας ο αχνός στους αιθέρες προκαλούσε με τη συμπύκνωση των νεφών βροχή. Πιθανώς την πρόληψη αυτή επινόησαν για να εκμεταλλευτούν τους απλοϊκούς όσοι νόμιζαν ότι κατέχουν προγνωστικές του καιρού γνώσεις. Οπωσδήποτε πολλές φορές είδαμε να εφαρμόζεται η παράξενη αυτή πρόληψη που σε μερικές περιπτώσεις κατά παράδοξο σύμπτωση είχε θετικά αποτελέσματα. Μα εκείνο που περισσότερο μας ενδιαφέρει εδώ είναι το παρακάτω αναγραφόμενο έθιμο που είναι ευρύτατα διαδεδομένο στον Πόντο: «Η περιφορά της Σκουσκουτέρας» κατά την εποχή της ανομβρίας. Η Κουσκουτέρα ήταν μεγάλη σκούπα από τσουχαβέλ, ένα είδος αγκαθωτού θάμνου με χέρια, ντυμένη μακρύ μάλλινο χιτώνα από τσόχα χρώματος μαύρου με κόκκινη ζώνη γύρω από την οσφύ. Το ανδρείκελο αυτό κρατούσαν από τα χέρια δύο παιδιά ή έφηβοι και το περιέφεραν στα σπίτια του χωριού ψάλλοντας μπροστά από την εξώθυρα το εξής άσμα σε τουρκική γλώσσα: Το έθιμο της Κουσκουτέρας για την αναχαίτιση της ανομβρίας στον Πόντο
«Λαϊστέρα Κουσκουτέρα
Αλλαχτάν γιαγμούρ ιστέρα
βέρ αλλάχ, βέρ αλλάχ
ζεγκινούν παχτσιασινέ
φουκαρενούν ταρλασινά»
δηλαδή
«Λαϊστέρα Κουσκουτέρα
από τον Θεό βροχή ζητεί.
Δώσε Θεέ, δώσε Θεέ
στου πλούσιου τον κήπο στου φτωχού το χωράφι».
Κάθε οικοδέσποινα έχυνε πάνω στην Κουσκουτέρα αρκετό νερό και έδινε κάποιο φιλοδώρημα στα παιδιά. Εάν χάρις σε αυτό πετύχαιναν τυχόν τη βροχή, οι κάτοικοι του χωριού ή της περιοχής το έριχναν στο γλέντι.  Γύρω απ’ το ημερολόγιο και τους Αγίους στον Πόντο

Προλήψεις – Δοξασίες και έθιμα Τραπεζούντος γύρω από το ημερολόγιο και τους Αγίους - Πηγή: Ποντιακά Φύλλα 1935 - Δ. Κ. Παπαδόπουλος (Σταυριώτης)

Ποντιακή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com