Ο μήνας Μάρτιος ή Μάρτης ο Ελαφηβολιών των αρχαίων ο Μάρτ'ς των Ποντίων στη λαογραφική παράδοση

Ο μήνας Μάρτιος ή Μάρτης ο Ελαφηβολιών των αρχαίων ο Μάρτ'ς των Ποντίων στη λαογραφική παράδοση.

• Η ετυμολογία του λατινικού ονόματος του
• Ο κύκλος των εορτών του
• Προλήψεις και δοξασίες
• Προάγγελος του καλοκαιριού
• Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Ο μήνας Μάρτιος ο Ελαφηβολιών των αρχαίων ο Μάρτ'ς των Ποντίων στη λαογραφική παράδοση
Ο Μάρτιος ή Μάρτης και στα ποντιακά Μαρτ’ς είναι ο τρίτος κατά σειρά μήνας του ισχύοντος από το 1924 λεγόμενου νέου ή παπικού ημερολογίου. Το όνομά του ετυμολογείται από το τριτόκλιτο κύριο λατινικό όνομα Marsrtis που σημαίνει Άρης αφού κατά τον μήνα αυτό που στο Ρωμαϊκό-Ιουλιανό ημερολόγιο ήταν ο πρώτος μήνας του έτους, άρχιζαν οι πολιτικές επιχειρήσεις. Λεγόταν λοιπόν Martius mensis δηλαδή μήνας του Άρεως, του Θεού του πολέμου. Στο Αττικό εξάλλου ημερολόγιο των αρχαίων Αθηναίων λέγονταν Ελαφηβολιών γιατί στο μήνα αυτόν γίνονταν μεγάλες γιορτές, τα Ελαφηβόλια προς τιμήν της ελαφηβόλου θεάς Αρτέμιδος με επίδειξη λογής-λογής περήφανα και όμορφα ελάφια και ζαρκάδια, γιορτές πάνδημες που συμβόλιζαν την προστασία του ιερού ζώου την έλαφο. Για το λόγο αυτό αντί θυσίας ζωντανού ελαφιού προσφέρονταν στην πανώρια θεά κυνηγό Άρτεμη «πλακούς τις, έλαφος καλούμενος». Τέλος, το θυμοσοφικό λαϊκό ποντιακό λεξιλόγιο τον ονομάζει «Μαρτς» και του δίνει ένα σωρό παρονόματα, παρατσούκλια και προσονείδια με τις ασταθείς μετεωρολογικές συνθήκες και μεταβολές. Τα θυμοσοφικά αυτά παρατσούκλια μεταφορικά προσωποποιούν το χαρακτήρα, τις συνθήκες και τις εκδηλώσεις ιδιόρρυθμων τύπων μέχρι τέτοιου σημείου που γίνονται πολλές φορές τα μόνιμα και οριστικά τους επίθετα. Ετσι, στον αλησμόνητο Πόντο για το μήνα Μάρτιο λεγόταν και τα παρακάτω δίστιχα:
«Έρθεν και ο Μαρτ’ς ο αγέλαστον και ο Θεοχάλαστον»
«Μάρτη μ’, Μάρτη μ’ αγέλαστε, ξεροχαλχανισμένε στην ξενητίαν στείλτ’ς τ’ αγούρτ’ς μαυροταμουασμένε»
« Ο Μάρτ’ς όταν Μαρτεύκεται καλοκαιρίαν μυρίζ΄ κι όταν παραχολιάσ̌κεται τον Κούντουρον περνίζ΄»
«Ο Μάρτ’ς εφέκεν τα παλαλά τ’ κι οι γραιάδες πα εχτέθαν μουσκάρα̤»
Τον Μάρτ σην έμπαν ατ’ ‘κ̌ι τερούν/ ταον, σήν έβγαν ατ’ τερούν’ ατον» που αλληγορικά σημαίνει πως δεν πρέπει να υπερηφανεύεται κανείς στην αρχή μιας δουλειάς, μιας επιχείρησης κτλ προτού να δει το τέλος της. Κάτι παρόμοιο δηλαδή με την περίφημη εκείνη ρήση του Σόλωνος «Μηδένα προ του τέλους μακάριζε». Έχει όμως και τα παινέματα του και τα λιβανωτά του ο Μάρτιος. Έτσι λέγονται και τα εξής:
«Ευλογημένον ο Μάρτ’ς»
«Το Μαρτέσ’ το παιδίν εύτυχον έν’»
«Ο Μάρτς φέρ’ τα χ̌ελιδόνι͜α κελαηδούν και λύν’ τα χ̌όνι͜α».
Αντίθετα για τον διαρκώς γκρινιάρη και τον παραπονιάρη λεγόταν και το εξής χαρακτηριστικό: Άμον κλαϊμένον Μάρτ’ς κι ατός». Ο μήνας Μάρτιος κατά τον Μέγα Συναξαριστή του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη

Ο κύκλος των εορτών του Μαρτίου
Πλούσιο είναι το εορτολόγιο του μήνα αυτού, αφού όπως χαρακτηριστικά λέει και ο λαός μας δεν λείπει ο Μάρτης από τη Σαρακοστή. Ορόσημο όλων των εορτών του Μαρτίου αποτελεί ο Ευαγγελισμός της Υπεραγίας Θεοτόκου που εορτάζεται στις 25 Μαρτίου. Στις 9 Μαρτίου εορτάζεται η εορτή των Αγίων 40 Μαρτύρων «Των Τεσσαράκοντα Μαρτύρων» κατά το ορθόδοξο ημερολόγιο, οι οποίοι μαρτύρησαν στη Σεβάστεια της Αρμενίας το 320 όταν ο ηγεμών Αγρικόλας εκτελώντας διαταγή του χριστιανομάχου αυτοκράτορα Λικίνιου διέταξε όλους τους υπηρετούντες στο στρατό να θυσιάσουν στα είδωλα. Από τους στρατιώτες 40 μόνο στον αριθμό μετά παρρησίας δήλωσαν ότι είναι χριστιανοί και αρνούνται να θυσιάσουν. Για το λόγο αυτό συλληφθέντες καταδικάστηκαν να ριχτούν γυμνοί στη λίμνη και να στέκονται μέσα σε αυτήν όρθιοι καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας του ψυχρότατου χειμώνα. Κατά την πρωίαν αφού έβγαλαν τους μάρτυρες από τη λίμνη ημιθανείς άναψαν πυρά και τους έκαψαν. Η μνήμη τους, όπως προαναφέρθηκε, τιμάται από την εκκλησία μας στις 9 Μαρτίου και κατά την ημέρα αυτή σε πολλά μέρη της χώρας οι αμπελουργοί τιμώντας τη μνήμη των Αγίων 40 Μαρτύρων, δεν κλαδεύουν τα αμπέλια τους γιατί πιστεύουν πως θα ξηραθούν αν το κάνουν. Ωστόσο, η σημαντικότερη γιορτή του Μαρτίου είναι ο Ευαγγελισμός της Παρθένου Μαρίας που εορτάζεται την 25η του μηνός, κατά την οποία η Ορθόδοξος Ανατολική Εκκλησία μας, μνείαν ποιείται της υπό του Αρχαγγέλου Γαβριήλ αναγγελίας εις την Υπεραγία Παρθένο Μαρία ότι έμελλε να ενσαρκωθεί εν αυτή ο υιός του Θεού, ιδιαίτερα μάλιστα για εμάς τους νεοέλληνες ο Μάρτης είναι αληθινά ευλογημένος μήνας και λόγω του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και διότι στις ημέρες του έγιναν οι ζυμώσεις και οι προετοιμασίες για το μεγάλο ξεσηκωμό του 1821 και την ύψωση του λαβάρου της επαναστάσεως από τον Επίσκοπο παλαιών Πατρών Γερμανό στην ιστορική της Αγίας Λαύρας Μονή. Στον αλησμόνητο μάλιστα Πόντο στα μετά το 1821 χρόνια η γιορτή του Ευαγγελισμού της Παρθένου Μαρίας φυσικό ήταν να συνδυαστεί με την επέτειο της αναστάσεως του έθνους και μιλούσαν παραβολικά στις εκκλησίες φλογεροί ρήτορες σε γλώσσα αρχαϊζουσα για να μην καταλαβαίνουν οι τούρκοι τα λεγόμενά τους.  Μήνας Μάρτιος - Λαογραφικά Κοτυώρων Πόντου του Άκογλου Ξενοφώντα

Προλήψεις και δεισιδαιμονίες
Αξιόλογες είναι και οι πανελλήνιες παραδόσεις, προλήψεις και δεισιδαιμονίες για τις «γυναίκες του Μάρτη» τις «ημέρες» αυτού και την «απολιθωθείσαν γραίαν». Έτσι τα λαϊκά προσωνυμία του μηνός Μαρτίου είναι πολλά και ποικίλλουν από τόπο σε τόπο. Έχουν δε την προέλευσή τους στις παρατηρούμενες καιρικές ανωμαλίες του μηνός. Καταρχάς εξαιτίας της προς το καλύτερο μετατροπής του καιρού και της αρχής της Ανοίξεως ο λαός μας θεώρησε τον Μάρτιο σαν έναν από τους κυριότερους μήνες του έτους υπολογίζοντας από αυτόν την έναρξη του θέρους, γι αυτό και η σχετική φράση: «Από Μαρτιού καλοκαιριά κι απ’ Αύγουστο χειμώνας». Εξάλλου, επειδή ο καιρός κατά τον μήνα Μάρτιο είναι πολύ ευμετάβολος και για το λόγο αυτό το ψύχος ακόμα θεωρείται ότι δεν υποχώρησε οριστικά, η λαϊκή πείρα συμβουλεύει: «Φύλαγε ξύλα για τον Μάρτη, να μην κάψεις τα παλούκια». Ακόμη πανελλήνια είναι και η παράδοση για την γριά εκείνη η οποία κατά το τέλος του μηνός Μαρτίου επειδή νόμισε ότι παρήλθε ο κίνδυνος από το ψύχος, χλεύασε το μήνα με την γνωστή φράση: «Πρίτς Μάρτη μου». Ο Μάρτης όμως θύμωσε για την προσβολή αυτή της γριάς και καθώς λένε δανείστηκε μια μέρα από τον Φεβρουάριο (δανεικά κι αγύριστα), ο οποίος απόμεινε χωλός «Κουτσοφλέβαρος» και «εκκοκάλωσε» τη γραία. Και για το λόγο αυτό από το πάθημα τούτο της γριάς οι τρεις ή οι έξι πρώτες ημέρες του Μαρτίου λέγονται «μέρες της γριάς», θεωρούνται δε αποφράδες αποκαλούμενες δρίμες, όπως και εκείνες του Αυγούστου. Από την αστάθεια αυτή του καιρού κατά τον μήνα τούτο προήλθε και η λαϊκή φράση «Μάρτης γδάρτης και κακός παλουκοκαύτης». Αποκαλείται επίσης ο Μάρτιος και Πεντάγνωμος και ο λαός μας, λέει: «Ο Μάρτης ο Πεντάγνωμος πέντε φορές εχιόνισε και πάλι το μετάνιωσε που δεν εξαναχιόνισε». Εξ’ άλλου, επειδή είναι συνηθισμένη στα ορεινά, ιδίως μέρη της χώρας μας η πτώση άφθονου χιονιού κατά τον Μάρτη, ο λαός μας συνηθίζει και τούτη την ευχή: «Όπως το Μάρτη τα βουνά ασπρίζουν απ’ τα χιόνια έτσι ν’ ασπρίσουν τα μαλλιά της νύφης απ’ τα χρόνια». Οπωσδήποτε όμως η κατά τον μήνα αυτό πτώση χιονιού, καθώς και οι βροχές θεωρούνται ευνοϊκές για τη γεωργία και για αυτό λένε: «Αν ρίξει ο Μάρτης δύο νερά κι Απρίλης άλλο ένα, χαρά σ’ εκείνον τον ζευγά πόχει πολλά σπαρμένα». Ακόμη το μήνα αυτό ο λαός μας τον υποδέχεται και με ένα γραφικό έθιμο «το Μάρτη». Συγκεκριμένα, το βράδυ της παραμονής οι μητέρες των παιδιών παίρνουν διπλή μάλλινη κλωστή, άσπρη και κόκκινη ή άσπρη και γαλάζια την κλώθουν και τη δένουν στον καρπό του χεριού των παιδιών. Αυτός είναι ο Μάρτης και τον διατηρούν ώσπου να δουν το πρώτο χελιδόνι, οπότε τον πετούν ως δώρο στο ανοιξιάτικο αυτό πουλί. Η διπλή αυτή δίχρωμη κλωστή «ο Μάρτης» δηλαδή πιστεύετε ότι επιδρά ως μαγεία και προφυλάσει τα παιδιά από τις ηλιακές ακτίνες του Μαρτίου που θεωρούνται πολύ καυστικές. Όσοι βάζουν Μάρτη σηκώνονται το πρωί της 1ης Μαρτίου και λένε: «Μάρτη σε μαύρισα προτού να με μαυρίσεις». Τέλος, σε μερικά μέρη της Δυτικής Μακεδονίας μας και ιδίως της περιοχής Βοίου του Νομού Κοζάνης, οι νοικοκυρές την 1η του μηνός Μαρτίου, συνηθίζουν να κατασκευάζουν τσουκνιδόπιτα και την ώρα που τρώνε πατούν σίδερο για να είναι γεροί σαν σίδερο. Γενικά, λόγω της καυστικότητας των ακτίνων του ήλιου κατά τον μήνα Μάρτιο ιδίως τις πρωινές και μεσημβρινές ώρες, λένε ακόμη και τις εξής φράσεις: «Οπόχει κόρην ακριβή, το Μάρτη ήλιος να μη δει» ή «Τον Μάρτη οι αυγές με κάψανε, του Μάη το μεσημέρι». Μάρτ'ς - Ο μήνας Μάρτιος - ΉΘη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο

Ο Μάρτης και οι γυναίκες του
Σχετικά με τις καιρικές αλλαγές του Μάρτη, μια παράδοση πολύ διαδεδομένη σε πολλά μέρη της πατρίδας μας και ιδιαίτερα στη Μακεδονία, αναφέρει πως ο Μάρτης είχε δυο γυναίκες, η μία ήταν ευθύνη και όμορφη, ενώ οι άλλη δύστροπη και άσχημη. Όταν λοιπόν βλέπει την πρώτη γυναίκα του ο Μάρτης χαμογελά και χαίρεται και τότε αιθριάζει, ενώ όταν βλέπει τη δεύτερη σκυθρωπιάζει και θυμώνει. Τότε αρχίζουν οι βροχές και τα χιόνια που πολλές φορές φέρνουν την καταστροφή στη γεωργία και στην κτηνοτροφία. Υπάρχει ωστόσο και μια άλλη παράδοση που αναφέρει πως η γυναίκα του Μάρτη, μια και μόνη τούτη τη φορά ήταν όμορφη αλλά κουτσή και ότι όταν κάθεται την κοιτάζει ο Μάρτης και χαίρεται και τότε κάνει καλοκαιρία. Όταν όμως σηκώνεται και περπατάει, τότε τη βλέπει, κατσουφιάζει, οργίζεται και κάνει κακό καιρό. Η μανία του Μάρτη να προκαλεί καταστροφές με τις απότομες αλλαγές του καιρού με τα κρύα και τις χιονοπτώσεις του τη διατύπωσε ο λαός μας της υπαίθρου σε τούτο το τραγούδι πολύ διαδεδομένο σε πολλά μέρη της Μακεδονίας και της Ηπείρου.
«Πανάθεμά σε παχνιστή, Γενάρη και Φλεβάρη
Και σύ Μαρτούλη θλιβερέ που κάνεις το χειμώνα.
Τα πρόβατα μας ψόφησαν, τα γίδια κινδυνεύουν
και τα παιδιά μας έφυγαν, τρέχουν μανούλες
από κοντά πάνε να τα γυρίσουν».
Είναι λοιπόν καταστρεπτικά τα χιόνια και οι βροχές του Μάρτη, γι αυτό και οι γεωργοί μας της Δυτικής Μακεδονίας λένε και το εξής ευτράπελο: «Κι ου λαγός να κατουρήσ’ του Μάρτη στου χουράφ΄, ζημιά είνι». Τέλος, επειδή ο Μάρτης δεν λείπει από τη Σαρακοστή του Πάσχα, γι αυτό λένε για τους ανθρώπους που δεν λείπουν από πουθενά: ¨Λείπ΄ ου Μάρτς απού τ΄’ Σαρακοστή». Πάντως για το μεγάλωμα των ηλιόλουστων ημερών του, αλλά κυρίως για το ορόσημο του Ευαγγελισμού της Παρθένου Μαρίας και την έναρξη της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821 που έφερε την εθνική μας παλιγγενεσία, ο Μάρτιος θεωρείται ευλογημένος μήνας από το λαό μας γιατί εκτός από τους παραπάνω θρησκευτικούς και εθνικούς λόγους, είναι ο μήνας που ευνοεί τις ζυμώσεις, την κάθε υλική και άυλη ζύμωση γιατί βρίσκεται στο κατώφλι της Άνοιξης και Άνοιξη σημαίνει ζωή, σημαίνει νιάτα, σημαίνει δράση και παρουσία σε κάθε εκδήλωση της ζωής. Αυτός λοιπόν είναι ο μήνας Μάρτιος ή κοινώς Μάρτης ο τρίτος μήνας του έτους, μήνας γεμάτος χάρη, ομορφιά και ζωή.   Λαογραφικά Σύμμεικτα Πόντου. Ήθη, έθιμα, Γλωσσικά Ιδιώματα, Παροιμίες, Θρύλοι & Παραδόσεις.

Πηγή: Ποντιακή Εστία τεύχος 120 Θεσσαλονίκη 1999 του καθηγητού φιλολόγου κ. Άρη Ζηκουρίδη

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com