Ο γάμος στην περιφέρεια Τορούλ του Πόντου του Ανανία Νικολαϊδη (Ε' Μέρος)

Δέκατο Πέμπτο "Τα Στεφανώματα". Από το σημείο αυτό όλοι πειθαρχούσαν στον παπά που ανέθετε την τήρηση της τάξεως στον διαταγωγόν.

Προτού προχωρήσουν στον κυρίως ναό, γινόταν στο Νάρθηκα ο αρραβώνας, φυσικά στην περίπτωση που δεν είχε προηγηθεί ο αρραβώνας με ιερέα στο σπίτι και στο τέλος του αρραβώνα με το «Δόξα σοι ο Θεός ημών δόξα σοι» προχωρούσαν στον κυρίως ναό κάτω από τον τρούλο, όπου ήταν έτοιμα όλα για τη στέψη, όπως γίνεται παντού σύμφωνα με τους κανόνες της Ορθόδοξης Ελληνικής Εκκλησίας. Είναι άξιο ιδιαίτερης σημειώσεις το εξής: Αντί του κρασιού που προσφέρεται σήμερα κατά τα στεφανώματα ύστερα από τον Απόστολο και το Ευαγγέλιο από τον παπά στους νεόνυμφους και τον κουμπάρο σ’ εμάς προσφέρανε Μελίγαλαν δηλαδή μέλι με γάλα ανάμεικτο που παρασκεύαζε εκείνη τη στιγμή ο παπάς με το «έκλινεν εκ τούτου εις τούτο» ρίχνοντας τρεις φορές το γάλα στο μέλι και το αντίθετο και έπειτα το πρόσφερε, ενώ οι ψάλτες έψαλλαν το «Ποτήριον Σωτηρίου λήψομαι και το όνομα Κυρίου επικαλέσομαι». Και στο τέλος πετούσε το ποτήρι στο δάπεδο του ναού και το έσπαγε. Δεν έλειπαν κάποτε και τα αστεία σε εκείνη τη σοβαρή στιγμή. Πολλές φορές ο ιερέας μόλις ακουμπούσε το ποτήρι με το Μελίγαλαν στα χείλη του γαμπρού, το απομάκρυνε προκαλώντας τη θυμηδία των θεατών. Όταν η τελετή της Στέψεως έφτανε στο χορό του Ησαϊα η ευθυμία ξεχείλιζε. Η κίνηση ανάμεσα στο εκκλησίασμα ζωήρευε γιατί ο καθένας έσπρωχνε για να πλησιάσει προκειμένου να πετύχει εύστοχα τους καρποβολισμούς των νεονύμφων με ρύζι ή κορκότα ανακατεμένα με ζαχαρωτά, σταφίδες, φρυγανισμένα φουντούκια κτλ, όπως και με κέρματα (μικρά νομίσματα). Μόνο στο σημείο αυτό η επέμβαση του διαταγωγού και τα παρακάλια του παπά δεν μπορούσαν να συγκρατήσουν την τάξη, γιατί το εκκλησίασμα εννοούσε να εκφράσει με αυτό τον τρόπο τις ευχές και την ικανοποίηση του. Στο χορό του Ησαϊα μπροστά ο παπάς κρατώντας τον παράνυφο (κουμπάρο) από το χέρι και στη συνέχεια ο παράνυφος τον νέγαμο (γαμπρό), ο νέγαμος την νεγάμσα (νύμφη), η δε νύφη την παρανύφσα (κουμπάρα) περιέρχονταν κυκλικώς το τραπέζι και προσκυνούσαν οι νεόνυμφοι τις τέσσερις γωνίες του Ευαγγελίου που ήταν επάνω σε αυτό στο σημείο που έδειχνε με το δάκτυλο του ο παπάς, ενώ οι ιεροψάλτες με τον παπά έψαλαν το «Ησαϊα χόρευε...». Το πλήθος καρποβολούσε και τα μικρά παιδιά μάζευαν κουφέτα και κέρματα που σκορπίζονταν κάτω στο πάτωμα. Με το τέλος του στεφανώματος οι νεόνυμφοι οδηγούνταν στις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου για να προσκυνήσουν και από κει στο νάρθηκα από όπου το προβάδισμα αναλάμβαναν οι ιεροψάλτες με το «Εν τη ερυθρά θαλάσση της Απειρογάμου νύμφης εικών διαγράφη ποτέ» έως ότου απομακρυνόντουσαν από την εκκλησία και έπαιρναν το γενικό πρόσταγμα του διαταγωγού τα όργανα, οι χορευτές και οι πυροβολητές για να επαναφέρουν τη γαμήλια πομπή στο σπίτι του γαμπρού. Πριν φτάσει η πομπή στον προορισμό της, τα παιδάκια της γειτονιάς τρέχοντας έφταναν νωρίτερα στο σπίτι του γαμπρού «στιχαρέτ» (συγχαίροντες αγγελιοφόροι) να πουν το «Φως σ’ ομμάτα̤» για να πάρουν τα «στιχαράτ’κα» (συγχαρίκια) που αποτελούνταν από κανένα μαντίλι ή ζευγάρι, κάλτσες ή χρήματα. Η επιστροφή από τα στεφανώματα γινόταν πάντα από άλλο δρόμο. Το αντίθετο το θεωρούσαν γρουσουζιά. Κατά τη διαδρομή της επιστροφής από τα παράθυρα των σπιτιών που προσέβλεπαν στο δρόμο, έριχναν διάφορους καρπούς πάνω στους νεόνυμφους. Όταν έφταναν στο σπίτι του γαμπρού το συγγενολόι της νύφης ζητούσε και έφερναν ένα χάλκινο καζάνι για να πατήσει η νύφη για γούρι τρεις φορές. Αν ήταν ακόμη καβάλα ακουμπούσαν ανάποδα το καζάνι τρεις φορές στο δεξί της πόδι και αφού το χάραττε σταυροειδώς με τη σπάθα, ως επί το πλείστον ο κουμπάρος έριχνε μέσα στον πάτο του καζανιού κέρματα για φιλοδώρημα του παιδιού που θα το πήγαινε πίσω. Πάνω στην πόρτα υποδεχόντουσαν τη νύφη πρώτα οι γονείς του γαμπρού. Σε γεωργικές περιοχές η μάνα του γαμπρού αφού φιλούσε τη νύφη της, της προσέφερε μια γελάδα ή προβατίνα με την ευχή να τα πολλαπλασιάσει με την προκοπή της. Από την είσοδο η νύφη οδηγούνταν στον Νυμφίο όπου θα παρέμενε έως το «αποκαμάρωμαν». Στο διάστημα αυτό τα πρόσωπα που αποτελούσαν την πομπή έπαιρναν το καθένα τη θέση του. Οι γέροι με τους μεσήλικες τον παπά και το δάσκαλο στο ειδικό διαμέρισμα (δωμάτιο) που τους ετοίμαζαν, οι γυναίκες σε άλλο διαμέρισμα και η νεολαία με τους οργανοπαίκτες έστηναν το χορό ή στο ύπαιθρο αν ο καιρός το επέτρεπε ή σε άλλο κατάλληλο μέρος που ετοιμαζόταν από νωρίς. Ιδιαίτεροι χοροί που χόρευαν ήταν το «Λάζικον» ή «Σέρα», το «Τίκ» πηδηχτό με κανονικά βήματα, το «Τρομαχτόν» τρεμουλιαστός όπως και το Τίκ, το «Ομάλ’» ήσυχος αναπαυτικός με ρυθμικούς βηματισμούς, της «Τρυγόνας» με ρυθμικές κινήσεις των χεριών, το «Αδυσενόν» όμοιος χορός με το Τίκ αλλά με παραλλαγές, το «Δίγοργον» όμοιος χορός με το Αδυσενόν με δεξιούς και αριστερούς βηματισμούς, τη «Μητερίτσα» παρεµφερές με τις καντρίλλες και άλλοι πολλοί. ‘Ολοι οι χοροί ήταν κυκλικοί με τα χέρια συνήθως αλληλοκρατούμενα. Μόνον στη Μητερίτσα σε ορισμένη φιγούρα άφηναν τα χέρια και χτυπούσαν ρυθμικά τα παλαμάκια πάνω στο ρυθμό της μουσικής της λύρας. Ο γάμος στην περιφέρεια Τορούλ του Πόντου Ε΄ μέρος
Δέκατο έκτο Αποκαμάρωμαν (το ανασήκωμα της καλύπτρας της νεόνυμφου).
Ως τα τελευταία χρόνια στον Πόντο τα στέφανα ήταν κτήμα του ιερού ναού για κοινή χρήσι και είχαν το ένα: Είδος σχήμα αρχιερατικής μήτρας και το άλλο χρυσοϋφαντο στεφάνι με τέσσερες χρυσοϋφαντες πλεξούδες σταυροειδώς από το κάθε στεφάνι. Την εποχή εκείνη η ανάληψη των στεφάνων και το ανασήκωμα της καλύπτρας της νύφης δεν γίνονταν στην εκκλησία αλλά στο σπίτι του γαμπρού κατά το αποκαμάρωμαν μετά το δείπνο. Για το έθιμο αυτό ο παπάς αφού έκανε την ανάληψη των στεφάνων με κατάλληλη ευχή και τα τύλιγε σε ειδικό μαντήλι της εκκλησίας, ανασήκωνε και την καλύπτρα της νύφης και αποκάλυπτε το πρόσωπό της.
Δέκατο έβδομο Χάρισμαν (προσφορά δώρων). Για να τελεστεί το αποκαμάρωμαν, προπορευομένου του κουμπάρου έβγαζαν τη νύφη από τον νυμφίο και την οδηγούσε ο νέγαμος σε ευρύχωρο μέρος του σπιτιού και αφού προσέρχονταν ο παπάς και έκανε το αποκαμάρωμαν προσέρχονταν μία-μία οι συγγενείς του γαμπρού και δώριζαν τη νύφη ευχόμενοι το «Καλορίζικα», ενώ η λύρα έπαιζε κάποιο ομάλ που χορευόταν ταυτόχρονα με το Χάρισμαν.
Δέκατο όγδοο Θύμισμαν ή Θήμιγμαν. Αφού τελείωνε και το Χάρισμαν, επτά πρωτοστέφανα και μονοστέφανα ζευγάρια μαζί με τους νεόνυμφους που καθένα είχε και μια αναμμένη λαμπάδα στο χέρι έστηναν ένα μικρό κυκλικό χορό και χόρευαν με σιγανά βήματα ρυθμικά τον ιδιαίτερο χορό που ονομαζόταν «Θύμισμα» ενώ η λύρα έπαιζε στη μέση και ειδικοί έψαλλαν το παρακάτω αλφαβητικό (με αλφαβητική ακροστιχίδα) ιδιόμελο ευλογητάριο:
Α   Αρχή όταν ευλόγησε Κύριος Θεός μας
Τον πρώτον γάμον τίμιον τον εν Κανά τη πόλει
Β   Βαίνει ο νους μου να είπω δια τους νεονύμφους
Αυτό πρώτον, και άξιον και τίμιον τον γάμον
Γ   Γένος είσαι ευγενικόν και λίαν τιμημένον
Κι απ’ τον Θεόν τον Ποιητήν είνσαι ευλογημένον
Δ   Δώσ’ μου Χριστέ μου δύναμη, δώσ' μου καλήν καρδίαν
Σαν άρχισα καγώ ξένος να τελειώσω όλα
Ε   Έτσι πρέπει σαν άρχισα να τελειώσω όλα
Κύριε Θεέ φυλάττε τους νεονύμφους τούτους
Ζ   Ζευγαριτάρι έγειναν με θέλημα γονέων
Ως ώρισεν ο Κύριος και γράφουσιν οι νόμοι
Η   Η Πάναγνα στον ουρανό γελά μετά Αγγέλων
κ’ «ευλογημένος έστω ούν» ο γάμος ούτος λέγει
Θ   Θεός οπού μας χάρισε την τόσην χάριν ταύτην
Κύριε Θεέ φυλάττε τους νεονύμφους τούτους
Ι   Ιερείς μεν ας βάλωσι τα πιτραχήλια των
Κ’ εμείς όπου βρεθήκαμε λέμεν «Κύριε λέησον»
Κ   Κύριε Θεέ φυλάττε τους νεονύμφους τούτους
Δώσ’ τους ειρήνην και ζωήν, τέκνα τεκνογονίαν
Λ   Λαμπρά φωνή κηρύξατε εις τον Χριστόν τους ύμνους
Ω! Παντοκράτωρ φυλάττε τους νεονύμφους τούτους
Μ   Μυστήριον παράδοξον τω γένει των ανθρώπων
Ξένος ξένην ν’ ανταμωθεί με τας ευχάς γονέων
Ν   Ν’ αυξάνωσι, να χαίρωνται και να τεκνοποιώσι
Και να ευαρεστήσωσι Θεώ τε και ανθρώπους
Ξ   Ξένοι όσοι βρεθήκατε, εντόπιοι που είσθε
Και συγγενείς και γείτονες να μας τους ευχηθείτε
Ο   Όλοι κοινώς προσφέρομεν εις τον Χριστόν τους ύμνους
Κύριε Θεέ φυλάττε τους νεονύμφους τούτους
Π   Πενθερούς σον τίμησον, νύμφη χαριτωμένη
Και συ νυμφίε συν αυτή ευχής χάριν μεριμνά
Ρ   Ρώμην, υγείαν άπαντες απ’ τον Θεόν αιτείτε
Ευχήν πάντες ζητήσατε και τέκνα να χαρήτε
Σ   Σήμερα χαρά γίνεται εν ουρανώ και γη τε
Ότι ευχή κατέβηκε σ’ αυτόν εδώ τον οίκον
Τ   Τι ο Θεός αξίωσε; Τι θαύμα είναι τούτο;
Ξένος ξένην ν’ ανταμωθή να είναι ιδική του
Υ   Υμείς ξένοι ωαδελφοί, μη αμέριμνα στήτε
Ευχηθείτ’ ευλογήσατε τους νεονύμφους τούτους
Φ   Φύλαξ’ αξία του, νύμφη την κοίτην του ανδρός σου
Ίνα ζήσης κ’ ευτυχήσης με την ευχήν απάντων
Χ   Χαίρετε και ευφραίνεσθε, βασιλικώς βιώστε
Και λάβετε Παράδεισον πάντες να ευφρανθώμεν
Ψ   Ψυχή μου κύτταξε να δής, κόρην αρματωμένην
Κι’ απ’ τον Θεόν τον Ποιητήν πολύν χαριτωμένην
Ω   Ω! Παναγία Δέσποινα Μήτηρ του Λυτρωτού μας
Ελέησον τους δούλους σου και μην τους απορρίψης
Στο τέλος του ευλογηταρίου τούτου συνέχιζε χορός ομάλ, όπως ήταν ο γύρος για να δοθεί καιρός στους οργανοπαίκτες να φιλοδωρηθούν από όλα τα ζευγάρια που τιμητικά πήραν μέρος στο «Θύμισμα».
Συνέχεια στο επόμενο….

"Ο γάμος στην περιφέρεια Τορούλ του Πόντου" του Ανανία Νικολαϊδη - Πηγή: Ποντιακή Εστία 1957 - Μέρος Πέμπτο Εθιμοτυπίες του γάμου των Ελλήνων στον Πόντο

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com