Σταυρί Πόντου - Τελετές - Έθιμα - Δεισιδαιμονίες - Προλήψεις - Δοξασίες & η τύχη των Σταυριωτών

Στο Σταυρί και στα γύρω χωριά, κατά τις διάφορες τελετές ή εορτές εφαρμόζονταν και μερικές ιδιόρρυθμες δοξασίες ή έθιμα, τα οποία δεν συναντώνται αλλού. Τέτοια ήταν:

Άλλες τελετές - Έθιμα αυτών
• Α΄) Τα Μωμοέρια: Κωμικοτραγική παράσταση, που παιζόταν από την Πρωτοχρονιά μέχρι τα Θεοφάνεια [ιδέ πραγματεία του ίδιου Π. Φ. τεύχος 20όν σελ. 320].
• Β΄) Τα Κάλλαντα: Θεωρούνταν ευτυχής και καλής ψυχής άνθρωπος εκείνος που το πρωί της Πρωτοχρονιάς κατάφερνε πρώτος να πάει στη βρύση της συνοικίας του, να τη φιλοδωρήσει [«να καλλαντιάζ' το πεγάδ'»], να την ξυπνήσει για να λάβει το «καλλαντόνερον», με το οποίο νίβονταν υποχρεωτικώς όλοι οι οικείοι. Μετά την απόλυση της εκκλησίας, τα παιδιά ηλικίας 6-12 ετών, περιτρέχοντας τις συνοικίες, έσπευδαν προς συνάντηση των εύπορων κατοίκων, προς τους οποίους προτείνοντας ένα ευμέγεθες μήλο ή πορτοκάλι προσφωνούσαν: «Θεῖο, κάλλαντα». Τότε ο κύριος κάρφωνε ένα νόμισμα πάνω στο οπωρικό ως φιλοδώρημα για το παιδί που ευχόταν.
• Γ΄) Το Βαΐον: Την Κυριακή των Βαΐων, μετά την απόλυση της εκκλησίας, τα παιδιά γύριζαν στα σπίτια και δεχόνταν φιλοδωρήματα [αυγά ή κερκέλλια = κουλούρες], τραγουδώντας το άσμα «Βάϊ, βαΐ, τὸ Βαΐον, δὸς κερκέλ' κ' ἔπαρ' βαΐον». Το ίδιο έκανε και ο εφημέριος της ενορίας. Από το έθιμο αυτό προήλθε η λέξη «βάϊσμαν», που σημαίνει τη χάριν διασκεδάσεως ομαδική επίσκεψη όλων των σπιτιών της συνοικίας κατά τις διάφορες εορτές.
• Δ΄) Στάμαν Σταυρίτα: Κατά την 1η Σεπτεμβρίου, πρώτη ημέρα του εκκλησιαστικού έτους, κάθε Σταυριώτης φρόντιζε να δει το πρωί ενωρίς τον ναό του συνοικισμού και κατόπιν άτομο που είχε «καλή ιδέα». Από αυτό στιχουργήθηκε και το τραγούδι: «Στάμαν Σταυρίτα εἶδα σε, καλὸν νὰ ἔν' ἰδέα σ'». Επίσης, την ημέρα αυτή δεν επιτρεπόταν η είσοδος σε ξένη οικία [Π. Φ. τεύχος 22ον σελ. 417]. Το τελευταίο αυτό έθιμο εφαρμοζόταν και στην περίπτωση κατά την οποία ένα μέλος της οικογένειας αποδημούσε στην ξενιτιά, διαρκούσε δε μόνο για μία ημέρα.
• Ε΄) Τ' Αεργί: Την 23η Απριλίου, εορτή του Αγίου Γεωργίου, κανείς δεν εργαζόταν. Θεωρούνταν ως ασυγχώρητη αμαρτία η εκτέλεση οποιασδήποτε εργασίας, εξ αυτού δε επικρατούσε η δοξασία ότι: «τ' Αεργὶ τὴν ἡμέραν τὸ μελισσίδ' πα κ̌ὶ κάμ'».
• ΣΤ΄) Της Μεγάλης Παρασκευής: Και κατά την ημέρα αυτή καμία εργασία δεν εκτελούνταν. Οι Σταυριώτες θεωρούσαν την ημέρα αυτή ανώτερη πάσης άλλης εορτής λέγοντας: «Τῇ Μεγάλ' Παρασκευὴν φύλλον δεντροῦ πα 'κ̌ὶ λαΐσ̌κεται». Σταυρίν Χαλδίας Πόντου (Uğurtaşı). Ήθη, έθιμα, χοροί, δοξασίες των Ελλήνων Σταυριωτών της επαρχίας Αργυρούπολης του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου

Δεισιδαιμονίες - Προλήψεις - Δοξασίες: Πλείστες όσες προλήψεις και δεισιδαιμονίες επικρατούσαν στο Σταυρί, μάλιστα μερικές από αυτές ανάγονται στην αρχαιότητα, όπως λ.χ. οι διάφορες νεράιδες και νύφες κ.λπ. Ιδού οι κυριότερες:
1. Αράψ' ή μαγ'σσάδες ή μάγ'σσες: Ήταν νεράιδες ή πονηρά πνεύματα που είχαν χρώμα μελαψό (άραβα) και μεγάλη πονηριά, βρίσκονταν παντού, τελούσαν διασκεδάσεις, γάμους κ.λπ. ή ενοχλούσαν τους ανθρώπους και μεταχειρίζονταν αυθαίρετα τα ενδύματα και κοσμήματά τους. Ο προσβαλλόμενος από τέτοια πνεύματα, καλούμενος «μαγ'σσωμένος», θεραπευόταν με εξορκισμούς και λιτανείες.
2. Τα 'πιζήαλα ή περίδες: [επιζήλια πνεύματα. Π. Φ. τεύχ. 21ον σελ. 374].
3. Ο χορτλάχς [βρυκόλαξ]: Γενικώς επικρατούσε η πρόληψη ότι οι Τούρκοι επί 40 ημέρες από τον θάνατό τους ανασταίνονται κάθε νύχτα και περιφέρονται ως βρυκόλακες μέχρι τις πρωινές ώρες, προσπαθώντας να εκδικηθούν εκείνους με τους οποίους είχαν κάποια διαφορά όταν βρίσκονταν στη ζωή. Οι βρυκόλακες δεν ανέχονταν τη φωνή του αλέκτορα και δεν μπορούσαν να διέλθουν πάνω από ρέον ύδωρ. Οι τούρκοι του Σταυρί, ζώντες ακόμη, ραντίζονταν με αγιασμένο ύδωρ «Αγιάσματος» για να απαλλαγούν από το απαίσιο βρυκολάκιασμα.
4. Η κουσ̌κουτέρα: Ανδρείκελο που περιφερόταν κατά τις ανομβρίες χάριν πρόκλησης βροχής [ιδέ πραγματεία ημών Π. Φ. τεύχος 22ον σελ. 418].
5. Το πάτεμαν: Επικρατούσε η πρόληψη ότι τα βρέφη, πριν γεννηθούν και μέχρι να συμπληρώσουν το πρώτο έτος της ηλικίας τους, υπόκεινται στη δυσμενή επίδραση ατόμων, ζώων και άλλων αντικειμένων, όταν αυτά διέρχονται οπωσδήποτε πάνω από το σώμα του βρέφους. Ένδειξη της τοιαύτης παθήσεως ήταν η ανικανότητα του μικρού να ορθοποδίσει. Προς θεραπεία του κακού συμβουλεύονταν λιώμενο κερί, το οποίο χυνόταν διά της οπής σφονδύλης εντός χύτρας πλήρους ψυχρού ύδατος τοποθετημένης σε σταυροδρόμι. Ο κηρός, ψυχόμενος αμέσως στο ύδωρ, λάμβανε δήθεν το σχήμα του ανθρώπου ή του ζώου ή του αντικειμένου από το οποίο έπαθε το βρέφος. Αναλόγως δε του αποτελέσματος, γίνονταν και διάφορες ενέργειες προς θεραπεία του κακού.
6. Τ' ομματίασμαν [βασκανία]: Νομιζόταν ότι ζηλότυποι άνθρωποι, βλέποντας οτιδήποτε, μπορούσαν να το βλάψουν μακρόθεν και διά μόνης της οράσεως· όθεν και οι φράσεις: «κακὸν ὀμμάτ' νὰ μὴ παίρ'σε», «τ' ὀμάτι͜α τ' λιθάρια κατασπάν'νε» κ.λπ. Και προς θεραπεία της ασθενείας αυτής κατέφευγαν στο «γήτεμαν».
7. Το γήτεμαν: Ο ειδήμων, έχοντας εντός της παλάμης του «τρία κουκούτσια άλας» και αναμοχλεύοντας αυτά διά κλειδιού, έλεγε σιωπηρώς λέξεις τινές ή ευχή. Στο τέλος έχασκε επιδεικτικώς προς πιστοποίηση ότι ο ασθενής «είχ̌εν ομμάτ'» και έδινε οδηγίες περί του πρακτέου. Συνήθως το ένα τεμάχιο του άλατος ριχνόταν κατά γης, το άλλο στη φωτιά και διά του τρίτου τεμαχίου, διαλυομένου εντός ύδατος, πλένονταν οι πόδες και οι χείρες του ασθενούς.
8. Πλείστες όσες άλλες δεισιδαιμονίες και προλήψεις, όπως «το δέσιμον τή λύκονος», «τα χάντσι͜α» ή «λυκοχάντσ͜ια», «το τσάρπεμαν», «τή γραίας τα ποράνι͜α», «ή ταβάρα», «το χ̌ινεάτωμαν τή μάγ'σσας», «τα καλομηνέχ̌ι͜α», «ο κερβαουράντς», «τ' εμπονέσ̌τα̤» κ.ά.
Μη δυνάμενοι να αναπτύξουμε ενταύθα το πολύπλοκο τούτο θέμα, επιφυλασσόμεθα να επανέλθουμε άλλοτε. Σημειώνουμε μόνο ότι οι Σταυριώτες τηρούσαν και εκτελούσαν πιστώς πάντα τα προς τους νεκρούς ή χάριν των νεκρών υφιστάμενα θρησκευτικά και άλλα έθιμα.
Νεκρώσιμα έθιμα; Η υστάτη παραγγελία του νεκρού:
«Τὰ Φῶτα θέλω τὸ κερί μ' καὶ τῇ ψυχοῦ κοκκία (κόλυβα).
Καὶ τὴν Μεγάλ' Παρασ̌κευὴν ἕναν μαντήλι δάκρια».
Τηρούνταν και εκτελούνταν κατ' έτος μετά θρησκευτικής ευλάβειας.

Οι Σταυριώτες εν διασπορά; Ελέχθη προηγουμένως ότι πολλές οικογένειες Σταυριωτών μετανάστευσαν στο Ακ-Νταγ, Ρωσία, Καραμανία και αλλού. Αλλά και επί των ημερών ημών, και μάλιστα κατά την εποχή της κατοχής του Σταυρί υπό των Ρώσων (1916-1917), πολλές οικογένειες κατέφυγαν στη Ρωσία, ωσεί να προαισθάνθηκαν τα επακολουθήσαντα δεινά.
Σημερινή διαμονή Σταυριωτών: Εκ των Σταυριωτών, οι μέν στο Σταυρί και Ακ-Νταγ ευρισκόμενοι μετά τη Μικρασιατική καταστροφή υπήχθησαν στην ανταλλαγή καταφυγόντες στην Ελλάδα, οι δε στη Ρωσία ευρισκόμενοι παραμένουν εκεί, πλην ελαχίστων κατελθόντων και τούτων στην Ελλάδα.

Οι εν Ρωσία Σταυριώτες: Ούτοι, ανερχόμενοι σε 250 οικογένειες, διαμένουν στις ακόλουθες πόλεις:
• Στην Τσιατούρα: 10 οικογ.
• Στην Τουαψέ: 10 οικογ.
• Στο Νοβορωσίσκ: 25 οικογ.
• Στο Αικατερινοδάρ: 15 οικογ.
• Στη Σιβηρία: 10 οικογ.
• Στην Ανάπα: 40 οικογ.
• Στο Βυτιζόφ: 55 οικογ.
• Στο Ταμάν: 5 οικογ.
• Στο Κέρτς: 70 οικογ.
• Στην Γιάλτα: 10 οικογένειες.

Οι εν Ελλάδι Σταυριώτες: Οι εκ Σταυρί του Πόντου κατελθόντες στην Ελλάδα Σταυριώτες, λόγω της μη ομαδικής μεταφοράς αυτών εκ Τραπεζούντος, δεν κατώρθωσαν να εγκατασταθούν συγκεντρωμένοι σε έναν συνοικισμό ή σε ένα χωρίον στο οποίο να δώσουν το όνομα του ονομαστού Σταυρί, αλλά διεσκορπίσθησαν σε διάφορες πόλεις και αγροτικούς συνοικισμούς ως ακολούθως:
• Στην Αθήνα και Πειραιά: 50 οικογ.
• Στο Βόλο: 3 οικογ.
• Στη Θεσσαλονίκη: 30 οικογ.
• Στο Κάτω Θεοδωράκι Κιλκίς: 30 οικογ. (Νέο Σταυρί)
• Στα Καϊλάρια: 50 οικογ.
• Στο Ωραιόκαστρο (Θεσσαλονίκης): 20 οικογ.
• Στη Νέα Σάντα (Θεσ/νίκης): 5 οικογ.
• Στη Δράμα: 10 οικογ.
• Στην Αλεξανδρούπολη: 7 οικογένειες (ήτοι εν όλῳ 180 οικογ.).
Οι εξ Ακ-Νταγ Σταυριώται διεσκορπίσθησαν και αυτοί σε διάφορα μέρη: στην Αθήνα, Πειραιά, Γουμένισσα, Γρεβενά και Βυρώνεια (Σερρών). Ανέρχονται δε σε 180 οικογένειες περίπου. Όθεν, όλοι οι νυν επιζώντες Σταυριώτες ανέρχονται σε 600 οικογένειες.

Πηγή: Δημήτριος. Κ. Παπαδόπουλος/ Σταυριώτης

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com