Τουρκολαζοί χορευτές του Σέρα Χορού, Τραπεζούντα 1900-1910 Θεόδωρος Στυλιανίδης «Salut de Trébizonde» Λάζικα κοστούμια
Τουρκολαζοί χορευτές του Σέρα Χορού, Τραπεζούντα 1900-1910 Θεόδωρος Στυλιανίδης «Salut de Trébizonde» Λάζικα κοστούμια Οι Έλληνες (Ρωμιοί) του Πόντου και οι Λαζοί, του Σάββα Π. Ιωακειμίδη 1957
1. Ιστορικό πλαίσιο - Η φωτογραφία τραβήχτηκε μεταξύ 1900-1910, λίγο πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α' Παγκόσμιο. Τραβηγμένη στην Τραπεζούντα, σε αυλή με πέτρινο τοίχο και κόσμο στο βάθος που παρακολουθεί. Οι εικονιζόμενοι είναι Λαζοί (Laz / Λάζοι) — μουσουλμανικός λαός του ανατολικού Πόντου, συγγενικός προς τους Μινγκρέλιους, που ζούσε από τη Ριζούντα μέχρι το Βατούμ. Στον Πόντο τους έλεγαν συχνά τουρκολαζούς. Είναι ντυμένοι πολεμικά, όχι τυχαία. Είναι η εποχή της ανομίας, των ανταρτών, των οπλοφόρων ομάδων. Η σφραγίδα κάτω «TALAT AL BAYRAK KİTAPLARI» δείχνει ότι η καρτ ποστάλ πέρασε αργότερα από συλλογή/βιβλιοπωλείο και διασώθηκε — γι' αυτό και σώζεται μέχρι σήμερα. Ο εκδότης Θεόδωρος Στυλιανίδης ήταν Έλληνας φωτογράφος-εκδότης της Τραπεζούντας, που εξέδωσε δεκάδες «Salut de Trébizonde» με τύπους, φορεσιές και επαγγέλματα — ένα πολύτιμο εθνογραφικό αρχείο για όλον τον Πόντο.
2. Κοινωνικό σχόλιο - Βλέπουμε τρεις γενιές μαζί: Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
• Πίσω σειρά όρθιοι: άνδρες 25-50 ετών, γενειοφόροι, αρχηγοί της παρέας. Φορούν φυσεκλίκια διαγώνια στο στήθος.
• Μεσαία σειρά: νέοι 18-25 ετών.
• Κάτω σειρά σταυροπόδι: αγόρια 10-14 ετών, ήδη οπλισμένα με μικρά πιστόλια και χατζάρια.
Αυτό δείχνει την πολεμική κοινωνικοποίηση. Στους Λαζούς και στους Έλληνες αντάρτες, το αγόρι μάθαινε από μικρό τα όπλα και τον χορό. Ο οπλισμός δεν ήταν μόνο για πόλεμο — ήταν στοιχείο ανδρισμού, τιμής και κοινωνικής θέσης.
Πίσω από τον τοίχο διακρίνεται πλήθος ανθρώπων ως θεατές και δεν γνωρίζουμε εάν πρόκειται για Έλληνες, τούρκους, Αρμένιους κ.ο.κ. της αγοράς που έχουν σταματήσει να δουν τη φωτογράφιση. Ήταν ένα δημόσιο γεγονός, μια επίδειξη δύναμης και λεβεντιάς. Ο Σέρα (Σέρρα) χορός των Ελλήνων του Πόντου, Το Τρομαχτόν, το Τιτιρεμέ, το Λάζικον, Το παιχνίδι των Μαχαιριών (Πιτσάκ οϊνού) και το Ατσααπάτ (Πλάτανα)
3. Λαογραφικό — Η φορεσιά και ο Σέρα. Ο Σέρα είναι ο κατεξοχήν πολεμικός χορός του Πόντου. Σύμφωνα με τις περισσότερες γραπτές πηγές χορεύεται από άνδρες μόνο, με όπλα στα χέρια, με απότομες κινήσεις, γονατίσματα, άλματα και κραυγές. Οι Λαζοί είχαν τον δικό τους Σέρα χορό όπως και οι Έλληνες τον δικό τους και οι τούρκοι τον δικό τους.
Φορεσιά:
• Κεφαλόδεσμος: Το πασ̌λίκ είναι κοινό κάλυμμα κεφαλής για όλους τους εικονιζόμενους ανεξαρτήτου ηλικίας.
• Ζιπούνι και πουκάμισο: Όλοι εσωτερικά φορούν το καμίσ’ (υποκάμισο) και από επάνω το κοτσίκ’ ή σάλτα (τσόχινο επανωφόρι)
• Ζωνάρι – ταραπουλούζιν: φαρδύ υφαντό, μέσα κρύβεται το χατζάρι και το πιστόλι.
• Φυσεκλίκια: σταυρωτά στο στήθος, με φυσίγγια. Σύμβολο ότι είναι έτοιμοι ανά πάσα στιγμή για την μάχη
• Ζίπκες / σαρβάρια: Όλοι φορούν στο κάτω μέρος του κορμού το εφαρμοστό τσόχινο παντελόνι – φαρδύ στο επάνω μέρος το οποίο στενεύει στον αστράγαλο, για ευκολία στο βουνό και στον χορό.
Το ότι ποζάρουν όλοι μαζί δείχνει ότι ο Σέρα ήταν κοινωνικός θεσμός, όχι απλό γλέντι. Είναι χορός μύησης των νέων στα όπλα — δεν χορεύεται για διασκέδαση, αλλά για επίδειξη πολεμικής ικανότητας. Η φυλή των Λαζών και η σχέση τους με τους Έλληνες του Πόντου
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com