Γεώργιος Θ. Κανδηλάπτης (Κάνις) - Τα γημέματα (βασκανία) - Απο τα Λαογραφικά του Πόντου

Το γήτεμαν, που κατά τους λεξικογράφους παράγεται από το ρήμα γοητεύω, δηλώνει με την κακή σημασία την έννοια του απατώ, φενακίζω, θέλγω, συναρπάζω, προκαλώ καλή εντύπωση και ανακουφίζω πάντα ψυχικώς πάσχοντα.

Ήταν δε γνωστό το γήτεμαν από αρχαιοτάτων χρόνων σε όλους τους λαούς και ιδίως σε εμάς τους Έλληνες, οι οποίοι ευνοούμε πάντα τα θρησκευτικά και από προγονική κληρονομιά ειδωλολατρικά μέσα και τα μεταχειριζόμαστε εναντίον του οφθαλμιάζειν και εποφθαλμιάζειν, δηλαδή του ποντιακού ομματιάζω.

Οι αρχαίοι Έλληνες κατά της βασκανίας —για την οποία σε προηγούμενα γράψαμε— λάμβαναν πολλά θεραπευτικά αλλά και προφυλακτικά μέτρα, όπως το να φτύνουν στο στήθος, τη δια τριαίνης (δηλ. καρφίτσας) καταπασσάλωση του πάσχοντος σε ακίνδυνα μέρη του σώματος, την ανάρτηση σκόρδου και δάφνης στην είσοδο της οικίας, το φασκέλωμα του παιδιού, την αναπαράσταση και επίδειξη φαλλού στον πάσχοντα και την απαγγελία ευχών και φράσεων εξορκισμού. Ο Χριστιανισμός, αποκλείοντας τη χρήση αυτών των αντιβασκανικών ειδωλολατρικών μέσων, καθιέρωσε για τη θεραπεία της βασκανίας, αντί των γητεμάτων, την εξής προσευχή: «Ο Ιατρός και θεραπευτής των ψυχών ημών, η ασφάλεια των εις Σε ελπιζόντων, Σου δεόμεθα και Σε παρακαλούμεν απόστησον, φυγάδευσον και απέλασον πάσαν διαβολικήν ενέργειαν, πάσαν σατανικήν έφοδον και πάσαν επιβουλήν, περιέργειάν τε πονηράν και βλάβην και οφθαλμών βασκανίαν από του δούλου Σου (δείνα) και ή από ωραιότητος ή ανδρείας ή ευτυχίας ή ζήλου και φθόνου η βασκανία συνέβη αυτός... κατάπεμψον άγγελον ειρηνικόν, κραταιόν ψυχής και σώματος φύλακα, ός επιτιμήσει και απελάσει πάσαν πονηράν βουλήν, πάσαν φαρμακείαν και βασκανίαν των φθοροποιών και φθονερών...».

Ο δε μέγας Χρυσόστομος καταδικάζοντας τη χρήση περιάπτων (δηλ. χαμαλιών) και κάθε φύσεως αντιβασκανικών φυλακτηρίων συνιστά την ανάρτηση σταυρού επί του στήθους του πάσχοντος: «Δέον μηδέν έτερον τω παιδίω περιτιθέναι, αλλ' ή την από του σταυρού φυλακήν». Εμείς στον Πόντο με τις ευχές της Εκκλησίας έχουμε, πλην της ανάρτησης Σταυρού και τη χρήση περιάπτων που περιέχουν τους Χαιρετισμούς της Θεοτόκου, αντιγεγραμμένους μικροσκοπικά και καλλιγραφικά σε φύλλο χάρτου με το σχήμα του σταυρού στο κέντρο και γύρω από αυτό το ΙΣ ΧΣ–ΝΙΚΑ και άλλων που εσωκλείουν εντός ράκους στύψη (δηλ. σιόπ), έτι δε και εγκολπίων κρεμασμένων στο στήθος με αλυσίδα ή και στο λίκνο με ομοιώματα ζώων, εντόμων, σκύλου, μέλισσας, φιδιού, βατράχου, καθώς και γυάλινα χρωματισμένα αντικείμενα ομματοζίβυχα λεγόμενα και ψηφιδωτά τετράγωνα τεμάχια εκ των μωσαϊκών εικόνων του στην Άμιδα αρχαίου ναού των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού, ως ιατρών των ψυχών και των σωμάτων, και επαργυρωμένων· ακόμα δε και αρχαία νομίσματα (αντίκες), καθώς και κόμβους στύψης και χώματα εκ θρησκευτικών κέντρων, Μονής Σουμελά, Αγίου Όρους, Ιεροσολύμων, όπως και χώμα του ποδός, όπου πάτησε ο Αρχιερέας, όπως έκαναν οι άγαν φιλόθρησκοι οικοδέσποινες της Σάντας, όταν το 1902 επισκέφθηκε αυτήν ο νεοεκλεγείς μητροπολίτης Ροδοπόλεως Γερβάσιος Σαρασίτης, έτι δε απεκάπνιζαν τα τέκνα τους με θυμιατό που περιείχε βαμβάκι γεμάτο λάδι καντήλας ή εκ προστριβής του επί των εικόνων.

Αλλά το κυριότερο μέσο ήταν το γήτεμαν με το άλας, που γινόταν από γέροντες και γριές, οι οποίες έπαιρναν μερικούς κόκκους αλατιού στην παλάμη τους και περιστρέφοντάς τους απήγγελλαν χαμηλόφωνα τις ευχές: «Πάτερ ημών», το «Πιστεύω εις έναν Θεόν» και τις εξής ξενικές και δικές μας λέξεις: Μαζ, Ουφά, Μέλιλα, Λάμια, Περές, Άκηνα, Γελενά, Άρη, Βαζούλ, Καλγουρή, Φάου, Φώς, Μεσρί, Μιχάλ, Γαβρέλ, τις οποίες ανέγνωσα και αντέγραψα από κάποιο ιατροσόφι, κατά τη διδασκαλία μου στο Τσίτη. Εάν αυτός που έκανε τη θεραπεία δια του αλατιού χασμουριόταν, αυτό ήταν σημείο ότι ο πάσχων έπαθε βασκανία. Έπειτα έριχναν από έναν κόκκο στα τέσσερα σημεία του ορίζοντος σταυροειδώς, άλλον κόκκο στη φωτιά με την κατάρα: «όπως σπάει αυτό το άλας να σπάει και του εχθρού το μάτι». Έτερον δε κόκκο στο νερό με την ευχή: «Όπως λιώνει το άλας στο νερό να λιώνει και η απραξία του παιδιού μου» και το υπόλοιπο άλας διαλύοντάς το στο νερό περιέβρεχαν το πρόσωπο και τους κροτάφους του πάσχοντος. Επίσης έδεναν και ράκος από το ένδυμα του πάσχοντος σε κάποιο δενδρύλλιο πλησίον ναού ή εξωκκλησιού, επικαλούμενοι τη βοήθεια του αγίου που επικαλούνταν. Λαογραφικά Σύμμεικτα Πόντου. Ήθη, έθιμα, Γλωσσικά Ιδιώματα, Παροιμίες, Θρύλοι & Παραδόσεις.

Άλλο μέσο για τη διάγνωση της προέλευσης της βασκανίας είναι ότι διαλύουν στύψη και τη χύνουν στο νερό· και εάν σχηματιστεί ομοίωμα ανθρώπου, γνωρίζουν ότι από άνθρωπο προήλθε αυτή, εάν δε σχηματιστεί ομοίωμα ζώου όπως βατράχου, φιδιού, σκύλου, πτηνού, για τη θεραπεία του πάσχοντος φροντίζουν να βρουν όμοιο ζώο, το οποίο και σκοτώνοντας θάβουν στην αυλαία θύρα της οικίας και υποχρεώνουν τον βασκανθέντα τρεις φορές από το πρωί να πατήσει πάνω του. Τη μέθοδο αυτή κάνουν και δια διαλύσεως κεριού. Ομοίως ακολουθώντας την αρχαία προγονική συνήθεια, τη δια τριαίνης ή καρφίτσας καταπασσάλωση του σώματος του βασκανθέντος, λαμβάνουν τρεις βελόνες και περνούν σε αυτές από μία νήμα διαφορετικού χρώματος και προσδένουν στο άκρο κάθε νήματος χαρτί, στο οποίο επιγράφουν το όνομα εκείνου τον οποίο υποψιάζονται ως προκαλέσαντα τη βασκανία και βυθίζουν αυτές για εικοσιτετράωρο εντός του ύδατος ενός κυπέλλου· και όταν τις βγάζουν εξετάζουν ποια βελόνα έπαθε σκουριά στο άκρο της και αναγνωρίζουν τον αίτιο της βασκανίας· και τότε, εν αγνοία του, λαμβάνοντας κάποιο ράκος από το ένδυμά του, θυμιάζουν αυτόν (αποκαπνίζοντας) καίγοντας το ράκος εντός του θυμιατηρίου. Πολλάκις αντί για χαρτί περιδένουν το νήμα σε κόμβους στο όνομα καθενός που υποψιάζονται ότι προκάλεσε τη βασκανία. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου

Ομοίως μεταχειρίζονται και άλλη μέθοδο για την εύρεση εκείνου που εβάσκανε το ασθενούν πρόσωπο. Λαμβάνουν κάρβουνο αναμμένο και αφού προφέρουν την ευχή: «Χριστέ βοήθει μοι» το ρίχνουν σε κάδο πλήρη ψυχρού ύδατος ενώ προφέρουν και το όνομα καθενός για τον οποίο έχουν υποψία ότι προκάλεσε τη βασκανία· και εκείνου που ο άνθρακας σβηνόμενος κατέρχεται στον πυθμένα του σκεύους, εκείνον θεωρούν ως προκαλέσαντα τη βασκανία και προστρέχουν στα μέσα του γητέματος. Επίσης λαμβάνουν κερί από τις μέλισσες, την κοινώς λεγόμενη πρόπολη, την οποία οι μέλισσες χρησιμοποιούν για την κάλυψη των κηρηθρών του μέλιτος, και προσκολλούν αυτό στους βοστρύχους της κόμης των βασκανισμένων τέκνων τους και προλαμβάνουν τη βασκανία, η οποία μαραίνει τις νεαρές υπάρξεις.

Γεώργιος Θ. Κανδηλάπτης (Κάνις) - Τα γημέματα - Απο τα Λαογραφικά του Πόντου - Πηγή: Ποντιακή Εστία 1961

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com