Η σημασία των τοπωνυμικών στην λαογραφία, του κ. Ιωάννη Αβραμάντη - Πηγή: Ποντιακή Εστία

Η σημασία των τοπωνυμικών στην λαογραφία, του κ. Ιωάννη Αβραμάντη

Στην τρισχιλιετή ταραχώδη και πολυκύμαντη ζωή του έθνους μας, ως γνωστόν, συχνά έλαβαν χώραν πολλές μετοικεσίες είτε ως αναπόφευκτες συνέπειες εσωτερικών και εξωτερικών πολέμων, είτε ως εποικίσεις δι' αξιοποίησιν χέρσων εδαφών ή πύκνωσι αραιωθέντος ελληνικού στοιχείου κλπ. Του φαινομένου τούτου δεν μπορούσε βεβαίως, να αποτελέση εξαίρεσι και ο Πόντος σε όλη του την τρισχιλιετή ιστορία και γι' αυτό έχομε δύο εποικίσεις στην Κρήτη μεταξύ του 10 και 13 αιώνος μ. Χ. μια στη Μακεδονία — κατά ένα Άραβα ιστορικόν — στις αρχές του 11 αιώνος και παρά πολλές μετοικεσίες από τα παράλια του Ευξείνου Πόντου στα ενδότερα, σε ορεινές περιοχές, ή στη γειτονική Ρωσσία από τότε, που άρχισε η Τουρκοκρατία. Οι κατ' αυτόν τον τρόπον εκπατριζόμενοι συνήθως εφρόντιζαν να δίνουν στις νέες των εστίες ονόματα ενθυμίζοντα τις παλαιές εστίες, που εγκατέλειψαν. Για τον λόγον αυτόν θεωρούμε τα τοπωνυμικά ως στοιχεία απαραίτητο για τον καθορισμό προελεύσεως και χρονολογίας ιδρύσεως οποιουδήποτε οικισμού και τη διαλεύκανσι ωρισμένων σκοτεινών σημείων της ιστορίας του τόπου μας. Ιδού μερικά πρόχειρα παραδείγματα: Στην Κρήτη υπάρχει χωριό με το όνομα Φούρφουρα. Το όνομα, αυτό νομίζω, δεν παρέχει εξήγησι ετυμολογική. Αλλά Φούρφουρα λέγεται και ένα χωριό στην περιφέρεια της Άρδασσας. Κατοικείται εξ ολοκλήρου από Τούρκους γενναίους και αρρενωπούς, που με τις βράκες των δεν ξεχωρίζουν καθόλου από χωρικούς της Κρήτης, και υλοτόμους το επάγγελμα. Η Φούρφουρα του Πόντου είναι ένα από τα άλλοτε ελληνικώτατα χωριά, που εξισλαμίσθηκαν, άγνωστον πότε, σαν τα : Μοναστήρια, Λωρία, Λυκορράχη, Κορίανα και που κείνται όλα σε μια γραμμή βόρεια της Άρδασσας. Το λιμάνι των Χανιών λέγεται Σούδα, όνομα, που κι' αυτό — νομίζω — ετυμολογικώς δεν εξηγείται. Αλλά Σούδα λέγεται και το βουνό υπεράνω των Έλλην. χωριών Κορόνυξα, Τσορκόν (Άδυσσα) και Πιβερά (Τσίτε). Στην Κεφαλληνιά υπάρχει χωριό με το όνομα Κορίανα. Το ίδιο όνομα φέρει και το χωριό, που ανεφέραμε παραπάνω ως εξισλανισθέν. Δεν θα παραβάλλω τον Μεσαρά της Κρήτης με το Μεσαρέα της περιφερείας Τραπεζούντος, γιατί τα ονόματα αυτά ετυμολογικώς σημαίνουν τοποθεσίες κείμενες μεταξύ ορέων και επομένως η ονομασία προέρχεται εκ της φύσεως του τόπου και δεν είναι δανεισμένη. Το ίδιο θάλεγα και για μερικά χωριά του Πόντου, όπου με το όνομα Αγρίδ είναι γνωστά τρία χωριά, στην Τραπεζούντα, στη Μούζαινα και στην Άδυσσα. Το ίδιο και με το όνομα Λωρία, ίσως και άλλα ακόμη. Τι να εσήμαιναν άραγε οι λέξεις αυτές, που προτιμώντο σαν τοπωνυμικά ; Έρχομαι τώρα στο όνομα του χωριού μου Τσίτε και στο χωριό των Σουρμαίνων Τσίτα. Εδώ προφανώς πρόκειται περί κάποιας μετοικεσίας από το ένα χωριό στο άλλο. Πώς όμως; Υπάρχουν δύο εκδοχές. Η οι Τσιτενοί (κάτοικοι της Τσίτης Αργυρουπόλεως) ως μεταλλωρύχοι κατέβηκαν στα Σούρμαινα, ή οι Τσιτέτ (κάτοικοι Τσίτας Σουρμαίνων) ως φυγάδες κατέφυγαν από τα παράλια στα ενδότερα δια τον φόβον των Τούρκων. Έως εδώ πρόκειται περί ονομάτων χωρίων. Υπάρχουν όμως και ονόματα τοποθεσιών, που τα ίδια απαντούν σε διάφορα χωριά, χωρίς όμως να υπάρχει ετυμολογική εξήγησις του φαινομένου. Π. χ. στην Λιβερά υπάρχει τοποθεσία Κουντέν — το διάβασα σε μια περιγραφή του αειμνήστου Χρυσ. Μυρίδου. Κουντέν όμως στο χωριό μου λέγαμε ένα από τα τρία—τέσσερα παρχάρια. Στη Λιβερά υπάρχει, όπως γράφει ο φίλος μου Χρυσ. Δημητριάδης στο τελευταίο τεύχος τη «Π.Ε.» κάποιος βράχος, που τον έλεγαν «Του Ζία το Λιθάρ,» και διερωτάται, μήπως πρόκειται περί του Διός. Και στην Τσίτη, το χωριό μου, δηλ. κοντά στο ποτάμι ήταν μια θεόρατη απιδιά, που την έλεγαν «Τη Ζία τ' απίδ.» Εδώ πρόκειται περί του κήπου ενός λογίου Τσιτενού, του Ναθαναήλ Ζυγά, ο οποίος από του έτους 1792 μέχρι του έτους 1802 εχρημάτισε διδάσκαλος στο Φροντιστήριο της Αργυρουπόλεως, όπως γράφει ο ιστοριοδίφης του Πόντου φίλος Γεώργιος Κανδηλάπτης — Κάνις στην ανέκδοτη Ιστορία της Τσίτης και κατόπιν εχειροτονήθηκε ιερεύς και εφημέρευε στην πατρίδα του καλλιεργών τα κτήματά του, μεταξύ των οποίων και τον κήπον, όπου εσώζετο η απιδιά μέχρι τελευταία. Ο ιστορικός του Πόντου Ε. Κυριακίδης στο σύγγραμμα του «Βιογραφίαι Λογίων του Πόντου» λέγει, ότι ανέγνωσε στον Κώδικα της Μονής Βαζελώνος τα εξής : «Επεσκέφθη εν έτει 1805 την Μονήν ο εκ Τσίτης Λογιώτατος Ναθαναήλ.» Ο Τσιτενός Ζύας, λοιπόν, ήταν ο Ζυγάς. Μήπως ο ίδιος, σαν δάσκαλος, που ήταν και σαν ιερεύς ήταν και ο Ζίας της Λιβεράς ; Η μήπως οι πρόγονοι του Ζυγά της Τσίτης μετοίκησαν από τη Λιβερά ; Αλλ' εκτός από το Κουντέν και το Ζία υπάρχει και τρίτο τοπωνυμικό. Ένας συνοικισμός της Τσίτης λεγόταν Πιβερά. Να έχη και αυτό καμμιά σχέσι με το Λιβερά ; Η απλώς πρόκειται περί συμπτώσεων ; Για τους ανωτέρω λόγους καταλήγω στο εξής συμπέρασμα, ότι δηλ. οι γράφοντες την ιστορία του τόπου των οφείλουν να σημειώσουν και όλα τα τοπωνυμικά του χωρός βεβαίως καμμιά παραλλαγή «ελληνοκουρίζουσα». Γιατί, νομίζω, πολλά έχει να ωφεληθή από την αναγραφή των τοπωνυμικών η Ιστορία της Πατρίδος μας.

Αθήναι Δεκέμβριος 1957 - Ιωάννης Αβραμάντης - Η σημασία των τοπωνυμικών στην λαογραφία, του κ. Ιωάννη Αβραμάντη - Πηγή: Ποντιακή Εστία

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com