Έρθεν ο τούρκον ο κακόν - Δημώδες Ακριτικό Άσμα Πόντου (των Υιών του Ανδρόνικου)

Έρθεν ο τ̆ούρκον ο κακόν κι εκόνεψεν ΄ς σην χώραν,
τ' ομμάλι͜α τ̆ούρκ'ς εγόμωσαν και τα βουνά λεβέντους.

Έρθεν ο τούρκον ο κακόν - Δημώδες Ακριτικό Άσμα Πόντου (Των Υιών του Ανδρόνικου)

Οι τ̆ούρκ' όνταν εκούρσευαν την Πόλ' την Ρωμανίαν,
επάτ'νανε τα Εκκλησι͜͜άς κι επέρναν τα εικόνας
επέραν και τη μάνα μου σ' εμέν' έμποδος έτον

Κι ατέ εμέν' εγέννεσεν σ' Εμίρ Αλή τα σκάλας,
΄ς σα φανερά ετ̆αντίνιζεν δα̤ρμένευεν τη νύχταν,
υιέ μ' αν ζείς και βασιλεύς φύγον ΄ς σην Ρωμανίαν

«Έρθεν ο τούρκον ο κακόν». Το δημώδες άσμα αποδίδει στο τραγούδι ο Χρύσανθος Θεοδωρίδης με τη χορωδία του Φάρου Ποντίων Θεσσαλονίκης (Στάθη Ευσταθιάδη), παίζει λύρα ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης. Το δημώδες άσμα είναι τοποθετημένο πάνω στον Ομαλό χορό (Διπάτ') της Τραπεζούντας του Πόντου. Πέρα από την πιο πάνω απόδοση του Ακριτικού αυτού δημώδους άσματος από τον Φάρο Ποντίων η λαϊκή μούσα έχει πλέξει τον ύμνο αυτό «Του Ανδρόνικου» με το ακόλουθο ποιητικό κείμενο και τα σχόλια που ακολουθούν:

Οι Τούρκ' όνταν εκούρσευαν την Πόλ', τη Ρωμανίαν,
επάτνανε τα εγκλησιάς κι επαίρναν τα εικόνας,
επαίρναν τα χρυσά σταυρούς, αργύρα μαστραπάδες
επήραν και τη μάνα μου, σ' εμέν έμποδος έτον.
Επήγεν και ν-εποίκε με σ' Εμίρ Αλή τα σκάλας.
Εμέν ατός πεσλέευεν με το μέλ', με το γάλαν,
με το μέλιν, με το γάλαν και με τη αρνί' το κρέας.
Στα φανερά ταντάνιζεν, στα κρύφα διαρμηνεύει:
«Υιέ μ', αν ζεις και γίνεσαι, στη Ρωμανίαν φύγον.
Εκεί 'χες κύρ' Ανδρόνικον και αδελφόν Ξαντίνον».
Εγέντον ο αιχμάλωτον, εγέντον κι ερματώθεν.
Επαίρεν τ' ελαφρόν σπαθίν κι ελλενικόν κοντάριν.
'Τοιμάσκεται ο αιχμάλωτον και ση Δενής την στράταν.
«Αστρίτσια μ' χαμηλώσετεν, φεγγάρι μ' κάθα έλα,
για δείξετέ με τη στρατήν ντο πάει ση Ρωμανίαν».
Οι άστροι εχαμέλεναν, οι φέγγοι κάθα έρθαν,
εδείξαν ατόν τη στρατήν ντο πάει ση Ρωμανίαν.
Ασό επαρακούρσεψεν, τα γαίματα λουσμένος,
κύρην κι υιόν επέντεσεν απάν' σο σταυροδρόμιν.
Ο κύρης εκοιμήθηκεν, ο γιόκας έν σα ξύπνα.
Διδαβαίν' καλημερίζει ατόν καλήμεραν 'κί επαίρεν.
Έσυραν τα σπαθία τουν, 'κί κρούγνε τ' έναν τ' άλλο·
τσακώθαν τα σπαθία τουν, να κρούγνε τ' έναν τ' άλλο.
Έρχουνται κι ανταμούντανε και κρούγνε μουστουνίας
Ασή μουστί' το χτύπεμαν εγνέφιξεν ο κύρ'ς ατ'.
«Υιέ μ', κανείς 'κί εντώκε σε, εσέν κανείς 'κί κρούγει,
κατά π' ελέπν τ' ομμάτια μου, ατός έει σε και πάγει.
Για στά κι ας ορωτούμ' ατόν τα γονικά τ' απόθεν».
– Σον θιο σ', σον θιο σ', αιχμάλωτε, τα γονικά σ' απόθεν;
– Κι εξέρς, όνταν εκούρσευαν την Πόλ', τη Ρωμανίαν,
επάτνανε τα εγκλησιάς κι έπαιρναν τα εικόνας,
παίρνανε χρυσά σταυρά κι αργύρα μαστραπάδες,
κούρσεψαν τον Αντρόνικον κι επαίρνανε τη μάνα μ',
επαίραν ατεν κι έφυγαν σ' Εμίρ Αλή τα σκάλας.
«Παιδίν έμνε κι εγέρασα, ζευγάρ' γεράκια 'κί είχα
κι ατώρα ας τ' εγέρασα, ζευγάρ' γεράκια χτέθα»
Ασή χαράν ατ' το πολλά κατήβανε τα δάκρα τ',
κατήβανε τα δάκρα του Καλομηνάν χαλάτσια.
Κλώσκεται σην Ανατολήν, κάμνει τρία μετάνοιας.
«Χριστέ μ', αν εκατέβαινεν το πάρεγκα φουσάτον,
μουδέ πολλά, μουδέ λίγον, εννέα χιλιάδες,
να παίρνα τα γεράκια μου, εγώ εκείνα ντούνα».
Το λόγον ατ' 'κί επλέρωσεν, το λόγον ατ' 'κί εξείπεν,
όνταν τερεί το πάρεγκα, φουσάτον κατιβαίνει,
μουδέ πολλά, μουδέ λίγον, εννέα χιλιάδες.
Επήρεν τα γεράκια του, εκείντς εκεί εντώκεν.
Εκεί που κρούει ο Ξάντινον, το γαίμαν να πλαντάζει,
εκεί που κρούει ο αιχμάλωτον, το γαίμαν ως τη γούλαν.
«Οπίσ', οπίσ' Εμίρ Αλή, οπίσ' κι εσέν μη κρούγω.
Τ' ομμάτια μ' εθαμπούρωσαν και το σπαθί μ' έχ' άφναν.
Αν κρούγω και σκοτώνω σε, θα λέγετ' έν φονέας·
'κί κρούγω, 'κί σκοτώνω σε, θα λέγνε εφοβέθεν.
Καλλίον 'κί σκοτώσω σε, κι ας λέγνε εφοβέθεν».

Το τραγούδι είναι Ποντιακή παραλλαγή του γνωστού ακριτικού τραγουδιού των Υιών του Ανδρόνικου, πιο γνήσιο από τις άλλες και πιο κοντά στο αρχέτυπο τραγούδι, όπως σημειώνει ο Ν. Πολίτης. Η υπόθεσή του έχει ως εξής: Ο υιος του Ανδρόνικου, γεννημένος σε αιχμαλωσία και αναθρεμμένος από το Σαρακηνό Εμίρ Αλή που αιχμαλώτισε την έγκυο μητέρα του, έφυγε, όταν ενηλικιώθηκε, για να επισκεφτεί τις ελληνικές χώρες (τη «Ρωμανίαν»), με την ελπίδα να βρει τον πατέρα του. Καθ' οδόν συναντά τον πατέρα τον και τον αδελφό του, με τον οποίον μονομαχεί. Όταν κοντεύει να τον νικήσει, αναγνωρίζεται από τον πατέρα του, ο οποίος, από τη χαρά του που βρήκε το δεύτερο γιο του, κάνει ευχή να συναντήσουν εχθρικό στράτευμα, για να φανεί η ανδρεία τους. Πράγματι, νικούν το στράτευμα που το διοικεί μάλιστα ο ίδιος ο Εμίρ Αλής, τον οποίο από ευγνωμοσύνη σώζει ο αιχμάλωτος γιος του Ανδρόνικου. Η μονομαχία μεταξύ αδελφών που δε γνωρίζονται είναι συχνή στα ακριτικά δημοτικά τραγούδια.

Λεξιλόγιο
Επάτνανε = πατούσαν
Έμποδος = έγκυος
Πεσλέευεν = έτρεφε
Ταντανίζω = κανακεύω το μωρό στα γόνατά
Γίνεσαι = μεγαλώνεις Δενής, (deniz) τουρκική λέξη = θάλασσα
Κάθ' = κάτω
Ντο = τοπικό επίρρημα που ή τι (εξάγεται από τη φράση: τι ένι το)
Επέντεσεν = συνάντησε
Μουστουνίας
& μούστας = γροθιές
Εγνέφιξεν = ξύπνησε
'Εειχ̆' 'σε και πά(γ)ει: σ' έχει και πάει / αλληγορικά σε παρασύρει
Στα = στάσου
Χτέθα & εχτέθα = απόκτησα
Πάρεγκα = αντίκρυ
Ντούνα & εντούνα = χτυπούσα
Γούλα = λαιμός
Εθαμπούρωσαν = εθόλωσαν
Άφνα = ατμός ή άχνα
Καλομηνάς = ο μήνας Μάιος

Ποντι(α)κή Διαλεκτολογία - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com