Ο Ακρίτας - Η Αρπαγή της κόρης - Από τους Ακριτικούς θρύλους του Πόντου, του κ. Αθανασίου Παρχαρίδη

Ξέρουμε από το πρώτο μέρος της μελέτης μας, πως τα τραγούδια που τραγουδούσαν οι Ακρίτες τα τραγουδούσαν και οι σπιτικοί τους, και οι συγγενείς και οι φίλοι και οι θαυμαστές τους και σιγά-σιγά από στόμα σε στόμα και από τόπο σε τόπο διαδόθηκαν σε όλα τα μέρη της Ρωμανίας.

Μα στη διάδοση αυτή του λαϊκού τραγουδιού οι παραλλαγές έγιναν πολλές και όσο απομακρυνόταν το τραγούδι τόσο περισσότερο άλλαζε. Σε αυτό βοηθούσε και το πέρασμα του χρόνου. Ο λαϊκός τραγουδιστής έφευγε από την πρωταρχική φόρμα του τραγουδιού, το συγχρόνιζε με στίχους που παρενέβαλλε ο ίδιος, και πολλές φορές πρόσθετε πράγματα σύγχρονα και αταίριαστα. Αυτό έγινε και στο τραγούδι «Ο θάνατος του Ακρίτα», όπου βρίσκουμε τον Ακρίτα να ζητά κοντά σε άλλα και την φιλίντρα του (τουφέκι) και τα σελάχια του για να πάει να πολεμήσει: Φέρτε με τη φιλίντρα μου, φέρτε μου τα σελάχια μ'.
Τα τραγούδια αυτά στα χρόνια μας, όπως και άλλα βυζαντινής εποχής και των χρόνων της Άλωσης και κατοπινά, τραγουδιόντουσαν στους χορούς από τον καθένα κι άλλα από τραγουδιστάδες άντρες ή γυναίκες στις συγκεντρώσεις και διασκεδάσεις. Ακόμη θυμάμαι πως στην γειτονιά μας ήταν μια γριά που τα τραγουδούσε με το ντέφι, όπως στην βυζαντινή εποχή. Οι γυναίκες την έφερναν στο σπίτι τον χειμώνα, στο μεγάλο κρύο, και καθισμένοι μπροστά στο τζάκι την παρακαλούσαν να τους τραγουδήσει τα παλιά κερνώντας την ρακή ή κρασί. Κι εκείνη τραγουδούσε τους καημούς χιλίων και τόσων χρόνων και δάκρυζαν τα μάτια ολωνών. Από τα ακριτικά λοιπόν τραγούδια την «Αρπαγή» την τραγουδούσαν στο χορό «τ' ομάλ», δηλαδή τον ήσυχο χορό με τον αργό βηματισμό και τον ιδιόρρυθμο ρυθμό. Κάθε στίχος του τραγουδιού τραγουδιόταν δυο φορές. Τραγουδούσε έπειτα ο δεύτερος τραγουδιστής τον ίδιο στίχο δυνατά και με στόμφο σαν νάθελε να ζωντανέψει τον ήρωα μέσα στον στίχο. Κι άκουγαν όλοι με κατάνυξη. Ο χορός έπαιρνε έτσι με αργά και βροντερά πατήματα και με ρυθμό του τραγουδιού την μεγαλοπρέπεια αρχαίας ιεροτελεστίας.
Το πρώτο τραγούδι είναι η «Αρπαγή» και αρχίζει με τον στίχο: Ακρίτας όνταν έλαμνεν σην παραποταμέαν,
Για το περιεχόμενό του μιλήσαμε στο πρώτο μέρος της μελέτης μας. Περιγράφει την αρπαγή της καλής του από τους Σαρακηνούς και την απελευθέρωσή της από τον Ακρίτα. Εδώ το παραθέτουμε εις το πρωτότυπο: Δημώδη άσματα Πόντου (Playlist)

1. Ακρίτας όνταν έλαμνεν.
Ακρίτας όνταν έλαμνεν σσην παραποταμέαν,
επέγνεν κι έρτουν κι έλαμνεν τη μέραν πέντε' αυλάκια,
επέγνεν κι έρτουν κι έσπερνεν εννέα κότεα σπόρον.
Έρθεν πουλίν κι εκόνεψεν σσού ζυγονί την άκραν'
σκούται και καλοκάθεται σσού ζυγονί τη μέσην.
—'Οπίσ', πουλίν, όπισ', πουλίν, μή τρώς τη βουκεντρέαν.
τό ένοικο σ' εχάλασαν και την καλή σ' επέραν,
τ' όλον καλίον τ' άλογο σ' στρώννε και καβαλκεύνε
καί τ' άλλα τά καθώτερα σ' στέκ’νε και χλημυτίζ΄νε.
Ακρίτας παραθύμωσεν, Ακρίτας εθερέθεν.
Κάρφωσεν τό βουκέντριν άτ’ καί έστεσεν τά βούδα̤ άτ'.
Όλα τά όρνεα φοβερίζ', τ' όρνεα και τά ραχ̌ία.
τού κλέφτες εφοβέριζεν νά μή κλέφνε τ' εγίνιν
καί τά πουλιά φοβέριζεν νά μή τρώγνε τό σπόρον.
Αφίν και πάει πάλι 'Ακρίτας ‘ιμ, ο κρίαρον Ακρίτας.
Εύρικ’ τά πόρτας ανοιχτά τά παραθύρα̤' ακλείδε͜α,
πάει κι' εύρικ’ τούς μαύρους άτ’, στέκ’νε καί χλημυτίζ’νε
—Τσ’ αστράφτει σσήν Ανατολήν νά βρίεται σσήν Δύσιν;
σσόν Θόν έσουν, νε μαύροι μου, τσ' εφτάν’ και κοντοφτάνει;
Κανείς, κανείς κ̌ι ελάλεσεν, κανείς κ֖ι' απολοέθεν
καί τό γιαγούζιν τ' άλογον λαλεί κι απολογάται.
—Άσ σσά κρυφαταϊσματά σ' εφτάνω, κοντοφτάνω.
Απάν άτου ελάγκεψεν, εχπάστεν κι εχ̌’ και πάει.
Βιτσοκοπά τόν μαύρον άτ’ νά φτάν και κοντοφτάνει.
Ακρίτας πρίν νά πρόφτανεν η κόρ έρθεν κι εδέβεν.
Ουτζόπουλα επέντεσεν απάν σσό σταυροδρόμιν.
— Σσόν Θόν έσουν, ουτζόπουλα, πουθέν χαράν εδέβεν;
— Κάθαν ώραν χαρά δα̤βαίν, κάθαν ημέραν γάμος,
άμον τ' άτώρνον τη χαράν άλλο χαράν κ̌ι εδέβεν'
κάθαν τσατσίν μαλλίν κρατεί, κάθε λιθάριν αίμαν.
Βιτσοκοπά τόν μαύρον άτ’, νά φτάν καί κοντοφτάνει.
Ακρίτας-ιμ’ κ̌ι επρόφτασεν η κόρ έρθεν κι εδέβεν'
έπηεν κι εταγιάνεψεν σσή Δέβας τό γεφύριν.
Εκεί κάθουνταν Έλλενοι, ατόναν φοβερίζνε.
—Δα̤βάστε με, νε Έλλενοι, τη Δέβαν άς δα̤βαίνω,
ο μαύρον νέον πουλάριν έν’, χωρίς ταΐν κ̌ι μένει,
η κάλη μ’ νέον κοράσον έν’, χωρίς τ' εμέν’ κ̌ι στέκει
(τόν θάνατόν άτ’ κ̌ι νουνίζ', την κάλην άτ’ θυμάται).
Άν κρούω καί σκοτώνω σας θά λέγνε με φονέαν,
άν κρούω κι σκοτώνω σας θά λέγνε μ’ εφοβέθεν
καλλίον κ̌ι σκοτώνω ‘σας κι ας λέγνε μ’ εφοβέθεν.
Κλόσκεται σύρ’ τόν μαύρον άτ’ καί σσό βαθύν λιμνίτσιν,
βιτσοκοπά τόν μαύρον άτ’ νά φτάν καί κοντοφτάνει.
Ακρίτας-ιμ’ κ̌ι επρόφτασεν η κόρ άπεσ’ εσέβεν.
Έπηεν κι εταγιάνεψεν καί σσού καστρί την πόρταν,
ο μαύρον εχλημύτιζεν κι ο κάστρον όλ’ εσείεν.
Η κόρ’ επαραγνώριζεν, είπεν, «έρθεν Ακρίτας».
— Ανοίξετέ ’με, νε πορτάρ, ανοίξετε κι άς εμπαίνω,
ο μαύρον νέον πουλάριν έν’, χωρίς ταΐν κ̌ι μένει,
η κόρ’ νέον κοράσον έν’, χωρίς τ' εμέν’ κ̌ι στέκει.
Ένοιξαν άτον’ οι πορτάρ’, εμπαίν’ άπεσ’ Ακρίτας.
Άλλοι σκαμνία δίγν' άτον, άλλοι καυκίν απλών’νε,
καί σσό σκαμνίν ατ’ κάθεται καί τό καυκίν επέρεν.
— Για σούς, για σούς 'Ακρίτα μου καί μή πολυλογίζεις,
αδά μεγάλον στράτεμαν εσέναν κυνηγάει.
Έσυρεν τό σπαθίτσιν άτ’ ασσό χρυσόν θοκάριν,
χίλιους μπροστά τ' εσκότωσεν καί μύριους από πίσω,
άλλα τρακόσους φάραγκους σσή Δέβας τό γεφύρι.
Επήρεν την κόρ’ κι έφυγεν εννέα πουρνοβράδα̤,
επήεν και-ν' εκόνεψεν σσήν παραποταμέαν,
έβγαλεν ασσόν κόλπον άτ’, απ' όλα τα γεννέας.
— Για φά’, κόρη, για φά’, κόρη, κιοζέτεψον τά στράτας.
Ακρίτας επεκούμπιξεν, έναν ύπνον επήρεν.
Η κόρ τερεί τό πέραν κιάν’, φουσάτον κατεβαίνει,
εντρέπεται νά λέη ατόν’«φουσάτον κατεβαίνει».
Τα δάκρα̤ τ’ς εκατήβαιναν σσ' Ακρίτα την καρδίαν.
Εγνέφιξεν κι Ακρίτας μου ασσό γλυκύν τόν ύπνον.
— Κόρη, εκείν' πού έρχουνταν κανέναν κ̌ι εγνωρίζεις;
— Μπροστά που έρτ' ο καβαλάρτς ομμά̤ζ' να έν’ ο κύρ-ιμ’,
κι εκείν' οί μαύρ' οί αλογάντ ομμά̤ζ' να έν’ τ' αδέλφα̤ μ’
κ' εκείνε η γερανόφορος ομμά̤ζ’ να έν’η μάνα μ’.  Ο Ακρίτας - Από τους Ακριτικούς θρύλους του κ. Αθανασίου Παρχαρίδη Α-ΜΕΡΟΣ

Συνέχεια στο δεύτερο μέρος με το δεύτερο τραγούδι το οποίο αρχίζει με τον στίχο: Ακρίτας κάστρον έχτιζεν κι Ακρίτας περιβόλιν

Ο Ακρίτας - Από τους Ακριτικούς θρύλους του Πόντου, του κ. Αθανασίου Παρχαρίδη - Πηγή: Ποντιακά Φύλλα 1936

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com