Τη πόρτας-ισ' τα ξύλα - Τονιαλίδικο Τίκ - Χρύσανθος Θεοδωρίδης, Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης, Χορωδία Φάρου

Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα έταιρα είν’ έταιρα,
Άφ’ς τον κύρ’ς και την μάνα σ’ κόρ’ έλα σ’ εμέτερα. Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα - Αργόν Τίκ Τόνιας - Χρύσανθος Θεοδωρίδης Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης

Εγώ είμαι Τόνιαλης Τόνιαλης και πιστοφλής,
και σην σέραν μερακλής και ‘ς σην σεβτάν μπελαλής.

Έλα κόρ’ ‘ς εμέτερα με τ’ εμέν’ θα ζείς καλά,
εγώ θα τρανύνω ‘σε με το μέλ’ και το γάλα.

Ασην Τόγιαν έρχουμαι εγώ είμαι πιστοφλής,
‘ς σον χορόν και ‘ς σην σεβτάν εγώ είμαι μερακλής. Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα , Ίσον, Στητός, Μονόν Τίκ Κρώμνης Ίμερας Σαντάς, Γώγος Πετρίδης

Το δημώδες αυτό άσμα της επαρχίας Τόνιας Τραπεζούντας Πόντου είναι απόσπασμα από την ομώνυμη εκπομπή «Ποντιακοί Αντίλαλοι» του συλλόγου Φάρος Ποντίων του αειμνήστου δασκάλου μας κ. Στάθη Ευσταθιάδη στην Ελληνική Κρατική Ραδιοφωνία Θεσσαλονίκης. Παίζει λύρα (κεμεντζέ) ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης και τραγουδά ο Χρύσανθος Θεοδωρίδης συνοδεία της χορωδίας του Φάρου. Ο σκοπός είναι τοποθετημένος πάνω στον Ίσιο, στητό χορό Τίκ. Το ηχητικό αυτό απόσπασμα αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα της ποντιακής μουσικής και δημοτικής παράδοσης, προερχόμενο από μια πολύ ιδιαίτερη περιοχή του Πόντου, την Τόνια (περιοχή της Τραπεζούντας).
1. Θεματική & Περιεχόμενο (Ο Έρωτας και η Ταυτότητα)
• Πρόσκληση στον Έρωτα: Ο τραγουδιστής καλεί την κοπέλα («κόρ’») να αφήσει τους γονείς της και να πάει μαζί του («έλα σ’ εμέτερα»). Της υπόσχεται μια καλή ζωή, φροντίδα και αγάπη («θα τρανύνω ’σε με το μέλ’ και το γάλα» — δηλαδή θα σε μεγαλώσω/θα σε ζήσω με τα καλύτερα αγαθά).
• Περηφάνια για την Καταγωγή: Τονίζεται η καταγωγή από την Τόνια («Εγώ είμαι Τόνιαλης» / «Ασην Τόγιαν έρχουμαι»). Οι Τονιαλήδες είχαν φήμη λεβέντικων, ανυπότακτων αλλά και ιδιαίτερα μερακλήδων ανθρώπων.
• Το Προφίλ του Λεβέντη: Δηλώνει «πιστοφλής» (αυτός που κρατάει/χρησιμοποιεί όπλο/πιστόλι — λεβέντης, παλικάρι), «μερακλής» στο χορό και την παρέα, αλλά και «μπελαλής» στον έρωτα («’ς σην σεβτάν»).
2. Γλωσσικές Παρατηρήσεις (Διάλεκτος). Η διάλεκτος της Τόνιας είναι μία από τις πιο αρχαϊκότροπες και ιδιαίτερες ποντιακές διαλέκτους:
• «Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα έτερα είν’ έτερα»: "Τα ξύλα της δικής σου πόρτας είναι διαφορετικά ίσως και ετοιμόρροπα" (παροιμιώδης έκφραση ή αλληγορία για την ιδιαιτερότητα του σπιτιού/της οικογένειας).
• «Άφ’ς»: Άφησε.
• «Κύρ’ς»: Ο πατέρας (από το αρχαίο κύριος).
• «Τρανύνω»: Μεγαλύνω (από το αρχαίο τρανός).
• «Ασήν»: Από την.
3. Πολιτιστική & Ιστορική Αξία Δημώδη άσματα Πόντου (Playlist)
• Χρύσανθος Θεοδωρίδης & Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης: Πρόκειται για δύο «μεγάλες προσωπικότητες» της ποντιακής μουσικής. Ο Χρύσανθος με τη χαρακτηριστική, στεντόρεια φωνή του θεωρήθηκε «το αηδόνι του Πόντου», ενώ ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης υπήρξε κορυφαίος δεξιοτέχνης της λύρας (κεμεντζέ).
• Στάθης Ευσταθιάδης & Φάρος Ποντίων: Ο αείμνηστος Στάθης Ευσταθιάδης προσέφερε τεράστιο έργο στη διάσωση και καταγραφή της ποντιακής πολιτιστικής κληρονομιάς μέσω της ΕΡΤ Θεσσαλονίκης και του ιστορικού συλλόγου «Φάρος Ποντίων».
• Ο Ρυθμός (Τίκ): Ο χορός Τίκ (και ειδικά το ίσιο/στητό) είναι από τους πιο διαδεδομένους ποντιακούς χορούς, με σταθερό, δωρικό και στιβαρό βηματισμό, που ταιριάζει απόλυτα με τον λεβέντικο και αυτοπεποιθητικό χαρακτήρα των στίχων.
Σύνοψη: Πρόκειται για ένα αυθεντικό, γεμάτο ζωντάνια και λεβεντιά ποντιακό τραγούδι, που συνδυάζει την ερωτική εξομολόγηση με την τοπική υπερηφάνεια, ερμηνευμένο από τους σημαντικότερους θεματοφύλακες της ποντιακής μουσικής παράδοσης.  Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα , Ίσον, Στητός, Μονόν Τίκ Κρώμνης Ίμερας Σαντάς, Γώγος Πετρίδης

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com