Το Αγρέλαφον (Τραπεζουντέϊκον Ομάλ') - Χρύσανθος Θεοδωρίδης - Στάθης Ευσταθιάδης - Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης

Το πέραν – πέραν κάθεται, αγρέλαφον,
το πέραν κατηβαίνει για πέει ‘με γιατί; Αγρέλαφον.

Να τσουρούται η θάλασσα, αγρέλαφον,
και κόπεται λιβάδα̤ για πέει ‘με γιατί; αγρέλαφον.

Και ντ’ έπαθες αγρέλαφον;
κ̌ι βόσ̌κεσαι λιβάδι για πέει ‘με γιατί; Αγρέλαφον.

Γιάμ η μάνα σ’ επέθανεν αγρέλαφον;
γιάμ ο κύρ-ισ’ εχάθεν για πέει ‘με γιατί αγρέλαφον.  Το Αγρέλαφον (Τραπεζουντέϊκον Ομάλ') - Χρύσανθος Θεοδωρίδης - Στάθης Ευσταθιάδης - Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης

Νά̤ η μάνα μ’ επέθανεν, ας λέγω ‘σε λελεύω ‘σε,
νά̤ ο κύρ’-ιμ’ εχάθεν, όϊ ν’ αηλί εμέν’ να βάϊ εμέν’.

Τη πατέρας-ιμ’ τ’ αγελάδ’ ας λέγω ‘σε λελεύω ‘σε,
τη μάνας-ιμ’ το χτήνον όϊ ν’ αηλί εμέν’ να βάϊ εμέν’.

Έρθεν ο λύκον ‘κι’ ‘έφαεν ας λέγω ‘σε λελεύω ‘σε,
και κλαίει το λιβάδι όϊ ν’ αηλί εμέν’ το άχαρον. Δημώδη άσματα των Ελλήνων του Πόντου

Ο σκοπός του τραγουδιού αυτού είναι τοποθετημένος επάνω στον ομαλό χορό της Τραπεζούντας (γνωστού ως Διπάτι), ρυθμός 9/8. Το «Αγρέλαφον» (άγριο-ελάφι) είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα της ποντιακής δημοτικής ποίησης, όπου η φύση, η αλληγορία και το ανθρώπινο βίωμα πλέκονται με έναν μοναδικό, λυρικό τρόπο. Η συγκεκριμένη εκτέλεση φέρει τεράστια ιστορική και πολιτισμική αξία, καθώς συνδυάζει την στιβαρή, δωρική φωνή του Χρύσανθου Θεοδωρίδη με το αυθεντικό παίξιμο του Γεωργούλη Κουγιουμτζίδη, προερχόμενη από το σπάνιο αρχείο του Στάθη Ευσταθιάδη («Ποντιακοί Αντίλαλοι» - Φάρος Ποντίων). Η εκτέλεση από τον Στάθη Ευσταθιάδη μαζί με τον Χρύσανθο στο τραγούδι και τον Γεωργούλη Κουγιουμτζίδη στην λύρα αποτελεί ανεκτίμητο πολιτισμικό κεφάλαιο. Ο Στάθης Ευσταθιάδης ήταν και παραμένει μία εμβληματική μορφή του Ποντιακού Ελληνισμού, που μέσα από την εκπομπή «Ποντιακοί Αντίλαλοι» στον Φάρο Ποντίων Θεσσαλονίκης και την Εθνική Ραδιοφωνία, διέσωσε, κατέγραψε και διέδωσε την ποντιακή μουσική παράδοση με αυθεντικότητα και σεβασμό. Ευστάθιος (Στάθης) Ευσταθιάδης / Φάρος Ποντίων. Ποντιακή Λαογραφία, Ιστορία και Παράδοση
1. Θεματική & Αλληγορική Ανάλυση
• Η Προσωποποίηση του Αγριελαφιού: Ο ποιητικός νους συνομιλεί με το «αγρέλαφον», το οποίο παρουσιάζεται απομονωμένο («πέραν κάθεται») και αμίλητο. Το ελάφι συμβολίζει τον περιπλανώμενο, τον μόνο, ή τον πληγωμένο άνθρωπο.
• Ο Πόνος της Απώλειας: Η ερώτηση του ποιητή αν πέθανε η μάνα ή ο πατέρας του ελαφιού αποκαλύπτει την αιτία της θλίψης. Το ελάφι απαντά πως ο λόγος που θρηνεί δεν είναι ο θάνατος των γονιών του, αλλά η απώλεια της βιοποριστικής στήριξης/περιουσίας («τη πατέρας-ιμ’ τ’ αγελάδ’», «τη μάνας-ιμ’ το χτήνον») από τον λύκο.
• Η Φύση που Συμμετέχει: Το αίσθημα της καταστροφής και του θρήνου είναι τόσο έντονο που συμπαρασύρει το περιβάλλον: «Να τσουρούται [φιμώσει/σωπάσει] η θάλασσα», «κόπεται λιβάδα̤», ενώ στο τέλος «κλαίει το λιβάδι» μαζί με το «άχαρον» το δυστυχισμένο ελάφι.
2. Γλωσσικά & Στιχουργικά Στοιχεία
2α) Επωδός / Τσακίσματα: Η συνεχής επανάληψη της λέξης «αγρέλαφον» και της φράσης «για πέει 'με γιατί;» δίνει έναν εξομολογητικό, σχεδόν ικετευτικό τόνο στον διάλογο.
2β) Ποντιακή Διάλεκτος: Η παρουσία αυθεντικών ιδιωματισμών προσδίδει συναισθηματικό βάθος και αρχαϊκή ομορφιά:
i) «Γιάμ»: Μήπως;
ii) «Λελεύω 'σε»: Να σε χαρώ.
iii) «Οϊ ν' αηλί εμέν' να βάϊ εμέν'»: Σχολαστικισμός (αλίμονό μου, βάσανο που έχω).
iiii) «Το άχαρον»: Το κακορίζικο, το άτυχο πλάσμα.
3. Μουσική & Ρυθμική Δομή. Ρυθμός (9/8) & Χορός (Διπάτι / Ομαλός Τραπεζούντας): Ο ρυθμός των 9/8 δίνει τον χαρακτηριστικό «ασύμμετρο» αλλά απόλυτα λικνιστικό βηματισμό του Διπάτι. Πρόκειται για έναν χορό επιβλητικό, δωρικό και γειωμένο, που ταιριάζει απόλυτα με την αφηγηματική και μελαγχολική φύση του τραγουδιού, επιτρέποντας στον τραγουδιστή να αναπτύξει τις εκφραστικές του εξάρσεις.
Συμπεράσματα: Το τραγούδι δεν είναι απλώς μια βουκολική ιστορία· είναι ένας θρήνος για την απώλεια της προστασίας, της εστίας και της ασφάλειας, ντυμένος με την απαράμιλλη ερμηνευτική δύναμη του Χρύσανθου. Η διάσωσή του στο αρχείο του Φάρου Ποντίων αποτελεί πολύτιμη παρακαταθήκη για την ποντιακή μουσική κληρονομιά. Διαλεκτολογία Πόντου, Ιδιωματισμοί της Ποντικής Διαλέκτου, λήμματα, ερμηνεία, ετυμολογία, διηγήσεις, θρύλοι, μύθοι

Το Αγρέλαφον - Τραγουδoύν ο Χρύσανθος Θεοδωρίδης και ο Στάθης Ευσταθιάδης - Παίζει λύρα ο Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης. Το ηχητικό ντοκουμέντο είναι από το αρχείο των Ραδιοφωνικών Εκπομπών του Φάρου Ποντίων Θεσσαλονίκη (Στάθη Ευσταθιάδη) με τίτλο «Ποντιακοί Αντίλαλοι» στην Εθνική Ραδιοφωνία Θεσσαλονίκης.

Διαλεκτολογία Πόντου - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com