Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα έτερα είν’ έτερα, Δημώδες άσμα Κρώμνης, Ίμερας, Σαντάς Πόντου, Χορός Ίσον, Μονόν Τίκ
Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα έτερα είν’ έτερα,
τον Θεό σ’ αν αγαπάς κόρ’ έλα σ’ εμέτερα.
Ακεί πέραν έστεκεν την κάλτσαν ατς έπλεκεν,
είπα ατέν έλα αδακά η λαλία μ’ χαμελά.
Ωχ ν’ αηλί εμέν’ ν’ αηλί ‘ς σο κιφάλ’-ιμ κάτ’ λαλεί,
ατέναν που θα φιλεί πάντα θα παρακαλεί.
Μάνα η νύφε τ’ εμόν ατέ θα φέρ’τ ‘σεν νερόν,
΄ς σα ξύλα ατέ θα πάει κι ήντα λές ατέν’ θ’ εφτάει.
Ο Γώγος Πετρίδης παίζει και τραγουδά το Ίσον, τον Ορθό (στητό) χορό της Κρώμνης αλλά και της Ίμερας και της Σαντάς, επαρχιών της Τραπεζούντας του Πόντου. Ο χορός καθιερώθηκε να λέγεται Τίκ Μονόν στην Ελλάδα, κυρίως μέσα στους συλλόγους απο τους δασκάλους εκμάθησης των χορών. Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα , Ίσον, Στητός, Μονόν Τίκ Κρώμνης Ίμερας Σαντάς, Γώγος Πετρίδης
Το κείμενο αυτό αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα της ποντιακής δημοτικής ποίησης, αυτή τη φορά εστιασμένο στην περιοχή της Κρώμνης, της Ίμερας και της Σαντάς (ορεινές περιοχές της Τραπεζούντας).
Σε σύγκριση με την ανάρτηση μου στο ίδιο τραγούδι της Τόνιας από τον κ. Στάθη Ευσταθιάδη (Φάρο Ποντίων Θεσσαλονίκης), εδώ ο τόνος είναι πιο καθημερινός, παραστατικός, αλλά και με έντονο το στοιχείο της ερωτικής ανησυχίας (καημού).
1. Θεματική & Στιχουργική Ανάλυση
α) Η πρόσκληση:
«Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα έταιρα είν’ έταιρα, τον Θεό σ’ αν αγαπάς κόρ’ έλα σ’ εμέτερα»
• Νοηματική διαφορά: Απαντάτε φορές και οφείλω να το επισημάνω στο λεξιλόγιο, εδώ το «έταιρα» σημαίνει αταίριαστα (σε αντίθεση με το «έτερα = άλλα/διαφορετικά» σε άλλες αναρτήσεις ή αναφορές).
• Νόημα: Τα ξύλα της πόρτας σου δεν ταιριάζουν μεταξύ τους — ίσως αλληγορικά υπονοεί ότι η κοπέλα δεν ταιριάζει με το περιβάλλον/το σπίτι της ή ότι είναι «ξεκρέμαστη» εκεί, οπότε την καλεί στο δικό του σπιτικό επικαλούμενος την πίστη της («τον Θεό σ’ αν αγαπάς»).
β) Η εικόνα της καθημερινότητας:
«Ακεί πέραν έστεκεν την κάλτσαν ατς έπλεκεν, είπα ατέν έλα αδακά η λαλία μ’ χαμελά»
• Μια πανέμορφη ζωγραφιά της ποντιακής υπαίθρου: Η κοπέλα στέκεται παραπέρα και πλέκει την κάλτσα της. Ο νέος δεν της φωνάζει δυνατά για να μην εκτεθούν στο χωριό, αλλά της μιλάει χαμηλόφωνα («η λαλία μ’ χαμελά» = ψιθυριστά), καλώντας την κοντά του.
γ) Ο ερωτικός καημός & η προαίσθηση:
«Ωχ ν’ αηλί εμέν’ ν’ αηλί ‘ς σο κιφάλ’-ιμ κάτ’ λαλεί, ατέναν που θα φιλεί πάντα θα παρακαλεί»
• Ψυχολογική κατάσταση: Ο ποιητής νιώθει μια εσωτερική ταραχή, μια κακή προαίσθηση ή ένα βάρος στο κεφάλι («κάτ' λαλεί»).
• Ο «κατάδικος» του έρωτα: Όποιος φιλήσει αυτή την κοπέλα θα εξαρτηθεί τόσο πολύ από αυτήν, που θα παρακαλάει για πάντα. Ο έρωτάς της είναι ταυτόχρονα ευλογία και βασανιστήριο.
δ) Η υπόσχεση στην μάνα (Οργάνωση του νοικοκυριού):
«Μάνα η νύφε τ’ εμόν ατέ θα φέρ’τ ‘σεν νερόν, ΄ς σα ξύλα ατέ θα πάει κι ήντα̤ λές ατέν’ θ’ εφτά͜ει»
• Ο νέος προσπαθεί να πείσει την μητέρα του να δεχτεί την αιχμάλωτη της καρδιάς του ως νύφη. Υπόσχεται ότι θα είναι προκομένη, υπάκουη και εργατική — θα φέρνει νερό, θα μαζεύει ξύλα και θα κάνει ό,τι της ζητάει η πεθερά («ήντα̤ λές ατέν’ θ' εφτά͜ει» = ό,τι της λες θα κάνει). Τη πόρτας-ισ’ τα ξύλα - Αργόν Τίκ Τόνιας - Χρύσανθος Θεοδωρίδης Γεωργούλης Κουγιουμτζίδης
2. Γλωσσικές Επισημάνσεις
• «Ακεί πέραν»: Εκεί πέρα.
• «Αδακά»: Εδώ / προς τα εδώ.
• «Την κάλτσαν ατς»: Την κάλτσα της.
• «Ήντα̤»: Τι (αρχαιοελληνικό τίιντα / ότι εν τα).
• «Εφτά͜ει»: Θα κάνει (από το φτιάχνω / ποιώ).
3. Μουσική & Πολιτιστική Αξία - Γιώργος (Γώγος) Πετρίδης.
Η αναφορά στον Γώγο Πετρίδη δίνει τεράστιο βάρος στο απόσπασμα. Ο Γώγος θεωρείται από τις σημαντικότερες μορφές της ποντιακής μουσικής (συχνά αποκαλούμενος από τον στενό φιλικό του κύκλο ως «Πατριάρχης της ποντιακής λύρας»). Ο τρόπος που έπαιζε και τραγουδούσε είχε μια έμφυτη δωρικότητα, αυθεντικότητα και λεβεντιά που εξέφραζε απόλυτα την ορεινή ζώνη του Πόντου (Κρώμνη, Σαντά, Ίμερα).
Ο Χορός: Τίκ Μονόν (Ίσον / Ορθόν)
• Ονομασία: Στις ορεινές περιοχές της Τραπεζούντας ονομαζόταν Ίσον ή Ορθόν (στητό) λόγω της ευθείας και λεβέντικης στάσης του σώματος.
• Η εξέλιξη στην Ελλάδα: Στους ποντιακούς συλλόγους της Ελλάδας επικράτησε η ονομασία Τίκ Μονόν (σε αντίθεση με το Τίκ Διπλόν), για να ξεχωρίζει ο ρυθμός των 6/8 με τα απλά βήματα. Είναι ο χορός της παρέας, του γλεντιού και της συσπείρωσης.
Σύνοψη: Ενώ το πρώτο τραγούδι (της Τόνιας) είχε έναν πιο εξωστρεφή, «μπελαλήδικo» και κομπαστικό τόνο, αυτό το τραγούδι της Κρώμνης/Σαντάς είναι πιο βιωματικό. Συνδυάζει τη γλυκιά συστολή του ερωτευμένου, την αγωνία για το μέλλον και την παραδοσιακή δομή της ποντιακής οικογένειας, δοσμένο μέσα από την κορυφαία ερμηνευτική γραφή του Γώγου Πετρίδη. Τέλος ας μην ξεφεύγει της προσοχής και της γνώσης μας ότι στα ποντιακά μουχαπέτια, γλέντια κ.τ.λ. ήταν σύνηθες επάνω σε έναν σκοπό να κολλάνε πάμπολλα δίστιχα τα οποία τις περισσότερες φορές ίσως να μην ήταν τα αρχικά δίστιχα με τα οποία έγινε γνωστός ή καθιερώθηκε ένας σκοπός.
Ποντι(α)κή Διαλεκτολογία - Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com