Ελληνίδα κόρη απο την Τρίπολη (Tirebolu) περί τις αρχές του 1900.

Ελληνίδα κόρη απο την Τρίπολη (Tirebolu) επαρχίας τότε του νομού Κερασούντας του Πόντου περί τις αρχές του 1900 Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου

Τα στοιχεία της εικονιζόμενης αστής η οποία απαθανατίζεται φωτογραφικά σε καλλιτεχνικό φωτογραφικό στούντιο δεν μας είναι γνωστά. Απο τον τρόπο αμφίεσης γίνεται αντιληπτό ότι ανήκει σε εύπορη οικογένεια αστών και η δυτικότροπη ενδυματολογική εικόνα που παρουσιάζει παραπέμπει σε αστική οικογένεια ίσως με επαφές και σχέσεις με την Ευρώπη. Εμφανής είναι κατ' αρχάς ο τρόπος που σκεπάζει την κεφαλή της με την κεντητή καλύπτρα η οποία συνηθιζόταν στα σαλόνια της Ευρώπης, των Αθηνών και των μεγαλουπόλεων. Ο τύπος της ενδυμασίας κρατά κάποια στοιχεία της "ζουπούνας" δηλαδή της γυναικείας ενδυμασίας των Ελληνίδων του Πόντου και αυτά είναι το Καμίσ' (υποκάμισο), ο Κατηφές (βελούδινος ασημοκέντητος επενδύτης - σακάκι), το Ταραπουλούζ' (μεταξωτό ζωνάρι) καθώς και το κυρίως ένδυμα της ζουπούνας. Είναι απο τις λίγες περιπτώσεις που είναι εμφανές το πολύχρωμο σαλβάρι (μεταξωτή ή βαμβακερή πολύπτυχη βράκα). Το σύνηθες ήταν τα σαλβάρια να είναι μονόχρωμα αλλά στην βιβλιογραφία υπάρχει και αυτός ο τύπος του πολύχρωμου σαλβαριού (κλαρωτά εμπριμέ αλλά και "τσιζκιλία" ριγωτά καθώς και μονόχρωμα που έφεραν στις άκρες τους γαϊτάνι - σιρίτι μεταξωτό το οποίο έδινε στην βράκα ένα επιπλέον διάσημο στολίδι ως ένδειξη πλούτου).  Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου

Αυτή η φωτογραφία από την Τρίπολη (Tirebolu) του Πόντου είναι πράγματι ένα σπανιότατο και ιδιαίτερο τεκμήριο, καθώς αποτυπώνει ανάγλυφα το πώς τα παράλια αστικά κέντρα του Πόντου λειτουργούσαν ως «δίαυλοι» αλληλεπίδρασης ανάμεσα στην τοπική παράδοση και τα ευρωπαϊκά ρεύματα της εποχής. Οι παρατηρήσεις που ακολουθούν είναι εξαιρετικά διεισδυτικές, και αξίζει να σταθούμε σε ορισμένα σημεία που κάνουν την συγκεκριμένη εικόνα μοναδική:
1. Η Δυτικότροπη Αστική Καλύπτρα
Όπως πολύ σωστά σημειώνεται, ο τρόπος που η εικονιζόμενη δένει την κεντητή, λευκή καλύπτρα στο κεφάλι διαφέρει αισθητά από τις βαριές, παραδοσιακές τάπλες ή τα φεσάκια του εσωτερικού Πόντου.
• Αστικός Αέρας: Η αέρινη αυτή κάλυψη θυμίζει τα τουρμπάνια ή τις φιλέδες/μαντήλες που φορούσαν οι αστές στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, την Κωνσταντινούπολη και την Αθήνα στις αρχές του 20ου αιώνα.
• Προσαρμογή: Αφήνει να διαφανεί διακριτικά η κόμμωσή της στο πλάϊ, δίνοντας μια αίσθηση φρεσκάδας, κομψότητας και ελευθερίας που συνάδει με μια οικογένεια με ευρείες ορίζοντες και εμπορικές σχέσεις.
2. Το Σπάνιο Πολύχρωμο / Κεντητό Σαλβάρι. Οι παρατηρήσεις για το σαλβάρι είναι κομβικής λαογραφικής σημασίας:
• Η Ορατότητα: Στις περισσότερες φωτογραφίσεις, το σαλβάρι καλύπτεται σχεδόν ολοκληρωτικά από τη μακριά ζουπούνα ή την φοτά. Εδώ, η στάση του σώματος της εικονιζόμενης κόρης και το άνοιγμα του ενδύματος επιτρέπει να φανεί καθαρά το κάτω-εσωτερικό μέρος.
• Το Σχέδιο: Διακρίνεται ένα πλούσιο, πολύχρωμο ύφασμα (με λουλουδένια/κλαρωτά μοτίβα και χρυσοκεντήματα στο τελείωμα), το οποίο επιβεβαιώνει την βιβλιογραφική αναφορά για τα πολύτιμα, επιδεικτικά σαλβάρια. Το γαϊτάνι/σιρίτι στην άκρη λειτουργούσε ως σφραγίδα πλούτου, αφού κατασκευαζόταν από εξαιρετικής ποιότητας μετάξι.
3. Ταραπουλούζ' και Κατηφές: Η Διατήρηση του Πυρήνα. Παρά τον ευρωπαϊκό αέρα στο κεφάλι και την γενικότερη στάση, ο κορμός της φορεσιάς παραμένει αμιγώς ποντιακός:
• Το Ταραπουλούζ': Το μεταξωτό ριγωτό ζωνάρι, δεμένο διαγώνια στην μέση, προσφέρει μια εντυπωσιακή γεωμετρική αντίθεση με το βαθύ μπλε/σκούρο φόντο του κυρίως ενδύματος.
• Ο Κατηφές & το Καμίσ': Ο σκούρος βελούδινος επενδύτης (κατηφές) με τα λευκά/ασημένια πέτα, σε συνδυασμό με το δαντελωτό υποκάμισο, πλαισιώνει το στήθος που είναι στολισμένο με πολλαπλές σειρές από μαργαριτάρια και μακριές αλυσίδες.
4. Η Αισθητική του Στούντιο & ο Επιχρωματισμός
• Σκηνοθεσία: Η παρουσία του τραπεζιού με το βάζο και τα λουλούδια, καθώς και το ζωγραφισμένο φόντο με τη νεοκλασική σκάλα, τονίζουν την προσπάθεια του φωτογράφου να αποδώσει ένα αριστοκρατικό σαλόνι.
• Η Δύναμη του Χρώματος: Ο επιχρωματισμός αναδεικνύει την εκπληκτική παλέτα της φορεσιάς: το ζεστό χρυσαφί/κόκκινο στο ταραπουλούζ', το βαθύ μπλε στο σαλβάρι με τα κόκκινα και πράσινα κεντήματα, και την καθαρότητα του λευκού στην καλύπτρα.
Συμπεράσματα: Η «Κόρη της Τρίπολης»αν και δυστυχώς δεν γνωρίζουμε τα ακριβή της στοιχεία, είναι μια από τις πιο κομψές φιγούρες της ποντιακής φωτογραφιογραφίας. Αποτυπώνει την αστική αυτοπεποίθηση των παραλίων της Κερασούντας και της Τρίπολης: μια γυναίκα που δεν απαρνείται την παραδοσιακή της φορεσιά (ζουπούνα, ταραπουλούζ', σαλβάρι), αλλά την συνδυάζει με την αισθητική ανανέωση της εποχής της.

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com