Η γυναικεία ενδυμασία στη Φάτσα του Πόντου

κοπέλες,φάτσα.πόντου,παραδοσιακές,ζουπούνεςΛαογραφικά Φάτσας – Φαδίσανης

Σάββα Πορφυρίου Παπαδοπούλου / Σύμμεικτα λαογραφικά περιοχής Φάτσας

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί θησαυρό του λαογραφικού πλούτου της περιοχής της Φάτσας και αναφέρεται στη γυναικεία ενδυμασία μέσα απ το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα.

Καταγραφή Δέσποινας (Δεσποίνης) Παντελίδου το γένος Τοπαλίδη, ετών 67, το 1967.

Άλλ’ εφόρ’ναν παπούτσια̤, άλλ’ εφόρ’ναν τσαρούχια̤.
Τα παπούτσια έλεγαν ‘ατα γεμενία, τσ̌άπουλας, και κουντούρας.
Τα γεμενία έσανε χωρίς κότζια και τα κουντούρας είχανε κότζια.
Επεκεί απάν’ εφόρ’ναν ορτάρια̤.
Από απέσ’ εφόρναν σαλβάρια̤, έδεναν ‘ατο σα γόνατα με το ραφίδ’. Και σην μέσεν πα είχ̌εν ραφίδ’, έλεγαν ‘ατο βρακοζών’. Εκείνα πά γύρω-γύρω ‘ς σο βρακοζών’ έλεγαν άτα ζουζάκια τη βρακί.
Πρώτα εφόρ’ναν από πάν’ το καμίσ’, και από πάν’ το γελέκ’, κι από πάν’ εφόρ’ναν την ζουπούναν.
Το ύφασμα κιαδή έλεγαμε, αλλά και χάσια (χασές), ότι καλό έτον.
Ύστερα ας ση ζουπούνα απάν’ εφόρ’ναν φοτάν μεταξωτόν. Επεκεί απάν’ σο κιφάλ’ εφόρ’ναν μαντίλ’.
Από πάν’ ας ση ζουπούνα εφόρ’ναν κοντέσα̤ γούνας.
Σην γούλαν ατουν εβάλ’ναν σταυρόν, ‘σ σα χ̌έρια̤ ‘τουν δαχτυλίδια̤.
Τα κορίτσια υπάντρευαν δεκατέσσερα, δεκαπέντε χρονών.
Εγώ υπάντρεψα δεκατέσσερα κι ο άντρα μ’ δεκαεφτά.

Δείτε το σχετικό βίντεο για τη γυναικεία ενδυμασία στη Φάτσα του Πόντου

Γυναικεία αμφίεση - φορεσιά - ενδυμασία στον Πόντο α' μέρος

ζουπούνα,κερασούντα,ενδυμασία,πόντου,γυναικείαΓυναικεία αμφίεση - φορεσιά - ενδυμασία   Α' μέρος

Η ΖΙΠΟΥΝΑ
Είναι όμοια με ρόμπα, με τη διαφορά ότι είναι εφαρμοστή στο κορμί και τα μανίκια, γαϊτανοκέντητα και στενά, φθάνουν μέχρι τον καρπό. Ποδήρης χιτώνας για το ακριβέστερο του όρου και της περιγραφής.
Ανοιχτή μπροστά, καλύπτει ελάχιστο πλαϊνό τμήμα του στήθους, στο πάνω μέρος.
Λίγο πάνω απ΄τον ομφαλό κουμπώνεται με 3-4 κουμπιά πολύ κοντά το ένα με τ' άλλο, καλά εφαρμοστά, για να κρατεί το στήθος ψηλά, σαν στηθόδεσμος.
Μετά το κούμπωμα, τα κανάτια της ζιπούνας φαρδαίνουν ακόμα διασταυρούμενα και συγκρατούνται, σφιχτοδεμένα, παράλληλα με ταραπουλούζ' ζωνάρι. Το γυναικείο ζωνάρι διαφέρει σε χρωματισμό και διαστάσεις απ΄το ανδρικό ταραπουλούζ. Το μήκος της ζιπούνας φτάνει λίγο ψηλότερα απ΄τον αστράγαλο. Είναι από μετάξινο πολύχρωμο ύφασμα (κουτνίν) και εσωτερικά έχει φόδρα (αστάρ) ατλάζινο, μονόχρωμο γυαλιστερό.
Φέρει δυο σκισίματα δεξιά κι αριστερά κατά μήκους του μηρού, απ΄ τους γλουτούς μέχρι κάτω. Το μπροστινό άνοιγμα είναι κεντημένο με γαϊτάνια. Το ίδιο και το άκρο του μανικιού κυκλικά σε πολλές σειρές.

Η ΚΟΤΣΟΔΕΤΡΙΑ
Μαντίλι μεγάλο από λεπτό πυκνόφαντο τούλι. Είχε σχήμα τετράγωνο και διπλωμένο διαγώνια, έπαιρνε το σχήμα ορθογώνιου ισοσκελούς τριγώνου. Δενότανε έτσι, συμμετρικά με την υποτείνουσα μετωπικά, τα δε δυο ισομήκη άκρα, περνούσαν πάνω απ΄τ΄αυτιά, αγκάλιαζαν τις πλεξούδες (τα τσάμι͜ας) με διασταύρωση πάνω στην κοτύλα (αυχένα), αφήνοντας να κρέμονται οι πλεξούδες ανάμεσα απ΄τ΄αγκάλιασμα με χάρη, μακριές μέχρι την έδρα και έπειτα δενότανε πάνω στη μετωπική χώρα του κρανίου (εκορδυλιάγουσαν). Οι πλεξούδες (τα τσ̌άμι͜ας), χιλιοτραγουδισμένες, ήταν το στολίδι της ομορφιάς των κοριτσιών και των νέων νιφάδων. Ο ερωτευμένος νέος που και τον θάνατο, με βρόγχο πνιγμού τα μαλλιά της αγαπημένης του, θεωρεί αγαθόν, τραγουδάει
Ξεροχτέντσον τα μαλλόπα σ΄ και δος ΄ατά πιτσ̌ί̤μ-ί
Τύλτσον ατά ΄ς σο γουλόπο μ΄, σύρον κ΄έπαρ΄την ψ̌ημ'-ι.

Δείτε το σχετικό βίντεο για την γυναικεία ενδυμασία στον Πόντο (πρώτο μέρος)

 

Δείτε το σχετικό βίντεο για την γυναικεία ενδυμασία στον Πόντο (Δεύτερο μέρος)

Ανδρική αμφίεση - φορεσιά - ενδυμασία στον Πόντο β' μέρος

τσαγγία,κουντούρας,σκαρπίνια,ζίπκα,ποντιακή,ανδρική,ενδυμασία,πασλούκι,σελάχι,εγκόλπιο,καπνοσάκουλα,φέσιΑνδρική αμφίεση - φορεσιές - ενδυμασίες, β' μέρος

ΤΟ ΦΕΣ'
Το φέσι ήταν καμωμένο από πεπιεσμένη ειδική κόκκινη τσόχα, σιδερωμένο σε κολουροκωνικό σχήμα, με τη μεγάλη βάση ελεύθερη να καθίσει στο κεφάλι ψηλότερα από τα αυτιά, μέχρι τα μηνίγγια.
Στο κέντρο του κυλινδρικού άνω καλύμματος, υπάρχει στερεωμένο κυλινδρικό σωληνωτό στέλεχος, 2-3 εκατοστών μήκους, από το ίδιο ύφασμα, το λεγόμενο πιπίκ' κι από το ελεύθερο άκρο του κρέμεται, με κορδόνι από μαύρο μπρισίμι η φούντα (κουρσίν ή πισκίλ').
φέσι,τσαγγία,κουντούρας,σκαρπίνια,ζίπκα,ποντιακή,ανδρική,ενδυμασία,πασλούκι,σελάχι,εγκόλπιο,καπνοσάκουλαΤα νήματα της φούντας είναι από πολύκλωνη στριμμένη καλά μετάξινη κλωστή. Τα μετάξινα τούτα νήματα της φούντας κρέμονται χυτά και φτάνουν μέχρι την κάτω μετωπική περιφέρεια του φεσιού και δίπλα πάνω στο δεξιό αυτί. Πολλές φορές η φούντα στερεώνεται στην πάνω περιφέρεια με αθέατη ραφή, με τα νήματα όσο πρέπει ανοιχτά, ομοιόμορφα, συμμετρικά, παράλληλα, με χάρη, έτσι που να μην ταλαντεύεται.
Τα παιδιά μέχρι την ηλικία των 7 χρόνων, σκεπάζουν το κεφάλι τους με μεγάλο χρωματιστό μαντίλι, το λεγόμενο λετσέκ' το οποίο είναι τετράγωνο και διπλωμένο κατά διαγώνιο, γίνεται ορθογώνιο και ισοσκελές τρίγωνο. Το λετσέκ' καλύπτει το κεφάλι μέχρι το μέτωπο με την υποτείνουσα οριζόντια μετωπικά και τα άκρα συναντιούνται και δένονται στην υποσιάγονη χώρα, ή διασταυρούμενα κάτω από το σιαγόνι δένονται πίσω στον αυχένα (κοτύλα). Το χειμώνα στο πολύ κρύο, γύρω από το φές τύλιγαν και μαντίλι στην κροταφική χώρα να προφυλάξουν τα αυτιά από το κρύο.
ΤΟ ΚΑΜΙΣ'
Ήταν από άσπρο λινό ύφασμα, εγχώριας παραγωγής και έφτανε από το λαιμό ίσαμε τους μηρούς και από τη μέση και κάτω, χωνευότανε μέσα στη ζίπκα.
Το καμίς (υποκάμισο) δεν έφερε κανονικό γιακά και δεν έκλεινε μπροστά στο λαιμό. Το άνοιγμα του διέγραφε ακάλυπτο ισοσκελές τρίγωνο του στέρνου με την κορυφή λίγο πάνω από τον ομφαλό και κατέληγε στους ώμους, χωρίς κουμπιά.
ΤΟ ΙΣΤΟΝΙΝ
Από ύφασμα όμοιο με το καμίς, δενότανε στο ύψος του ομφαλού, με βρακοζών' όπως περιγράφουμε και στο δέσιμο της ζίπκας .
ΤΟ ΓΕΛΕΚ'
Ήταν από βαμβακερό πανί, χωρίς μανίκια κι έκλεινε κουμπωμένο κατά μήκος του στέρνου, μέχρι το λαιμό, με λευκά βαμβακερά κουμπιά.
ΤΟ ΤΣΑΜΑΝΤΑΝ
Είδος γελεκιού από μπλε τσόχα ραμμένο, κουμπώνονταν σταυρωτά πάνω στο στήθος, με κουμπιά σφαιρικά, απ΄το ίδιο ύφασμα καμωμένα .
ΤΑ ΤΣΑΠΟΥΛΑΣ
Υποδήματα νέων ζιπκοφόρων.
Ήταν ελαφρά δερμάτινα παπούτσια, από μαύρο αδιάβροχο δέρμα με τη διάκριση ότι ήταν μυτερά και το σολόδερμα απέληγε σε μυτερή προεξοχή ανασηκωμένη και γυρτή πάνω στη μύτη του παπουτσιού σαν προστατευτική ασπίδα του εμπρόσθιου άκρου του υποδήματος.

Δείτε το σχετικό βίντεο για την ανδρική ενδυμασία στον Πόντο

Ανδρική αμφίεση - φορεσιά - ενδυμασία στον Πόντο α' μέρος

ποτούρια,σαλβάρια,τσαγγία,κουντούρας,σκαρπίνια,ζίπκα,ποντιακή,ανδρική,ενδυμασία,πασλούκι,σελάχι,εγκόλπιο,καπνοσάκουλα,φέσιΑνδρική Ενδυμασία - Φορεσιά - Αμφίεση

Η ανδρική αμφίεση αποτελείται απ' τα παρακάτω μέρη :

Καμίσ' (πουκάμισο)
Σώβρακο
(Το καμίσ' και το σώβρακο μαζί ονομάζονταν καμισόβρακα).
Κετσέ̤ (κάλλυμα κεφαλής)
Καλπάκ' (ομοίως)
Απο τα παραπάνω προέκυψαν οι ονομασίες των κετσετζήδων και καλπακτζήδων.
Τε̤ρλίκ' (κάλλυμα κεφαλής σε σχήμα φεσιού)
Παπά̤κ' (κάλλυμα κεφαλής από πρόβειο δέρμα, που έμοιαζε με αυτό των Γεωργιανών)
Κουκούλα (πασλίκ'-πασλούκ')
Φέσ' με πισκίλ (κάλλυμα κεφαλής)
Ζιπούνα ή ζουπούνα (εντερή ή αντερή). Έφτανε από το λαιμό έως τη μέση ή άλλοτε ως τα πόδια (ποδήρης χιτώνας) από βαμβάκι ή μαλλί από το Ερζιγκιάν ή μεταξωτό απ' τη Δαμασκό.
Γελέκ' με φόδρα δίχως μανίκια φορούμενο κάτω από τη ζιπούνα, εκτεινόταν από του λαιμού ως της μέσης.
Τζαμdά̤ν (γιλέκο από τσόχα ή μαύρο εγχώριο σάλι με δύο τζέπες στο στήθος ψηλά μία δεξιά και μία αριστερά. Κούμπωνε από τον ώμο ψηλά αριστερά και τα κουμπιά κατέβαιναν διαγώνια προς τα κάτω δεξιά. Άλλη σειρά κουμπιών υπήρχε από δεξιά ψηλά που κατέβαινε κάτω αριστερά χωρίς να κουμπώνει.
Καπακλίν, σταυρωτό ένδυμα με μανίκια που έφτανε ως η μέση σαν τη ζιπούνα και το γιλέκ'. Φοριόταν πάνω από το πουκάμισο. Ήταν κεντημένο και κατασκευαζόταν από λινό, πασμά ή καστόρι και μπροστά το ένα πλαϊνό μέρος κάλυπτε το άλλο.
Ισλού̤κ' ή ισλίκ', κοντό ένδυμα ως τη μέση με μανίκια λίγο σχιστά στα άκρα κουμπωμένα το καθένα με ένα κουμπί.
Κατασκευαζόταν από λινό, πασμά ή μεταξωτό ύφασμα. Αν ηταν σχιστό μπροστά, κούμπωνε μπροστά με σειρά κουμπιών.

Δείτε το σχετικό βίντεο για την ανδρική ενδυμασία στον Πόντο

Αμφίεση Πόντου, ανδρική και γυναικεία ενδυμασία

ποτούρια,σαλβάρια,τσαγγία,κουντούρας,σκαρπίνια,ζίπκα,ποντιακή,ανδρική,ενδυμασία,πασλούκι,σελάχι,εγκόλπιο,καπνοσάκουλα,φέσιΑμφίεση

Η ενδυμασία ως ένα κύριο συνθετικό στοιχείο της παράδοσης των Ελλήνων Ποντίων δεν εξαιρέθηκε απο τις μοντέρνες τάσεις της κάθε εποχής, και αυτό δυσχεραίνει την ακριβή τοποθέτηση πάνω στο θέμα της ενδυμασίας απο το ξεκίνημά της, αλλά και πως καθιερώθηκε να φοριέται έως και τις αρχές του περασμένου αιώνα στις διάφορες περιοχές του Ελληνικού Εύξεινου Πόντου.
Υπάρχουν κειμήλια δείγματα αυθεντικών παραδοσιακών φορεσιών στην κατοχή πολλών εξ ημών τα οποία μαρτυρούν υψηλή ποιότητα υλικών και τεχνικών ραφής αφενός, αφετέρου δείχνουν την ανησυχία των Ελλήνων Ποντίων να ενδύονται ό,τι καλύτερο υπήρχε στην εποχή τους, άσχετα εάν προερχόταν απο τις Ινδίες, Αφρική, Περσία, Αίγυπτο, Κιλικία, Ευρώπη και αλλού. Ο μοντερνισμός συναντάτε περισσότερο στην ανδρική ενδυμασία και μάλιστα των αστών, οι οποίοι ένεκα των επαγγελματικών τους υποχρεώσεων υπέβαλλαν την ενδυματολογική τους παρουσίαση στις επιταγές της σύγχρονης εποχής. Αυτη η τοποθέτηση ισχυροποιείται με ακόμη έναν βασικό παράγοντα που ονομάζεται μετανάστευση, άλλοτε για βιοπορισμό και άλλοτε για επέκταση της επιχειρηματικής δράσης σε άλλες γειτονικές χώρες, όπως Μολδοβλαχία, Καύκασο και Ρωσία.

Παρακαλουθείστε το σχετικό μας αφιέρωμα στην ανδρική ενδυμασία στον Πόντο

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ