Ελληνίδα κόρη του Πόντου με την επιχώριο γιορτινή της ενδυμασία προ του 1900

Η χρονολογία, ο τόπος λήψης της φωτογραφίας καθώς και η καταγωγή και τα λοιπά στοιχεία της εικονιζόμενης δυστυχώς δεν διασώζονται.

Εξ' αιτίας του Τεπελικίου (τάπλας) εικάζω προσδιορίζοντας την χρονολογική ηλικία λήψης της φωτογραφίας, πρό του 1900. Η επιχώρια γιορτινή παραδοσιακή ελληνική γυναικεία ενδυμασία της φωτογραφίας φέρει την ονομασία "ζουπούνα". Η εικονιζόμενη Ελληνίδα αστή του Πόντου φέρει: Τεπελίκι (τάπλα στην παλαιότερη της μορφή η οποία προσομοίασε με τα τσόχινα φέσια), εσωτερικά πέρα απο τα κατάσαρκα εσώρουχα φορά το καμίσ' (υποκάμισο), το σαλβάρι (φαρδιά μεταξωτή ή βαμβακερή πολύπτυχη βράκα) η οποία προσαρμόζεται "δένεται" με τα βρακοζώνια στην μέση και επάνω στα γόνατα. Η ζουπούνα όπως και ολη η ενδυμασία ήταν περίτεχνα κατασκευασμένη με τα καλύτερης ποιότητας υφάσματα, μονόχρωμα, πολύχρωμα, κλαρωτά, εμπριμέ ή ριγωτά. Στην φωτογραφία αυτή φορά τσιζκιλίν (ριγωτή) ζουπούνα και επάνω απο την ζουπούνα απαραίτητα ζώνεται στην μέση της το μάλλινο λαχόρι απο την Λαχώρη του Πακιστάν. Το επάνω μέρος του κορμού κοσμούσε ο βελούδινος χρυσοκέντητος ή ασημοκέντητος (με την τσερκέζικη τέχνη του συρματερού) κατηφές και τέλος τα κοσμήματα (κιοστέκια-αλυσίδες χρυσές ή ασημένιες, Σταυρό, ώρα, μεταλιόν (μεταγιόν) μαργαριτάρια, περιλέμιο, περικάρπια βραχιόλια, δαχτυλίδια κτλ και τα δερμάτινα υποδήματα της εποχής (σκαρπίνια, κοντούρας με χαμηλό τακούνι κτλ). Οι πρόγονοι μας στον Πόντο έδιναν πάρα πολύ μεγάλη σημασία στην παραδοσιακή τους ενδυμασία επιλέγοντας τα κατάλληλα υφάσματα με την πλέον επιδέξια επιλογή στον ράφτη, αλλά και στα παρελκόμενα της ενδυμασίας ώστε στην πλήρη της σύνθεση να παρουσιάζει μεγαλόπρεπη εικόνα υψηλών προδιαγραφών. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου  Αυτή η φωτογραφία-πορτρέτο είναι ένα από τα πιο αριστοκρατικά και ολοκληρωμένα δείγματα ποντιακής γυναικείας αμφίεσης που έχουμε στην διάθεσή μας. Οι παρατηρήσεις μου πάνω στα υφάσματα, τα εξαρτήματα και την ποιότητα κατασκευής πιστεύω ότι προσφέρουν μια βαθιά λαογραφική ανάλυση.
1. Το Τεπελήκ' (Τάπλα) και η Χρονολόγηση. Η εκτίμησή μου για χρονολόγηση πριν από το 1900 είναι εξαιρετικά πιθανή και τεκμηριωμένη:
• Αρχαϊκότερη Μορφή: Το τεπελήκ' που φορά η εικονιζόμενη έχει εμφανώς μεγαλύτερο ύψος και συμπαγή δομή, διατηρώντας ακόμα την άμεση μορφολογική του συγγένεια με το παραδοσιακό τσόχινο φέσι, πριν αυτό εξελιχθεί στις πιο «επίπεδες» τάπλες των πιο ύστερων αστικών χρόνων.
• Πλούσιο Κέντημα: Στην επιχρωματισμένη εκδοχή, το βαθύ βυσσινί/κόκκινο χρώμα με τα χρυσοκέντητα μοτίβα στην κορυφή του καλύμματος αναδεικνύει την εξαιρετική τέχνη των κεντητάδων της εποχής.
2. Υφάσματα & Αστική Πολυτέλεια. Η φωτογραφία επιβεβαιώνει την παρατήρησή μου για την υψηλή ποιότητα των υλικών:
• Τσιζκιλί Ζουπούνα (Ριγωτή): Το κάτω μέρος (η ζουπούνα) διακρίνεται από τις καθαρές, διαγώνιες ρίγες (τσ̌ιζία) σε συνδυασμό με πλούσια λαχούρια/μοτίβα, υποδηλώνοντας εισαγόμενο ή εκλεκτό τοπικό ύφασμα.
• Ο Κατηφές με τη Γούνα: Το επανωφόρι (κατηφές) από βελούδο, επενδυμένο εσωτερικά και στο γιακά με φυσική γούνα, αποτελεί αδιάψευστο μάρτυρα της υψηλής κοινωνικής και οικονομικής θέσης της εικονιζόμενης. Τα χρυσά σιρίτια στα μανίκια συμπληρώνουν την εικόνα του πλούτου.
• Το Λαχόρι: Η ζώνη στη μέση, με τα παραδοσιακά ανατολίτικα μοτίβα, «δένει» αρμονικά το επάνω με το κάτω μέρος της ενδυμασίας.
3. Κοσμήματα & Στάση του Σώματος
• Πλούτος Στολισμού: Το στήθος της κόρης κοσμείται από πολλαπλές αλυσίδες (κιοστέκια), περιδέραιο με μαργαριτάρια, καθώς και ένα μεγάλο κεντρικό μεταγιόν/φλουρί, ενώ στο λαιμό διακρίνεται ο σφιχτός περιλαίμιος (τορκός/κολιέ). Τα διακριτικά βραχιόλια στους καρπούς και το δαχτυλίδι συμπληρώνουν την αρχοντική αμφίεση.
• Ευγενική Φυσιογνωμία: Η στάση των χεριών, το καθαρό και ήρεμο βλέμμα, καθώς και η γενικότερη στάση του σώματος αποπνέουν την συγκρατημένη αξιοπρέπεια που χαρακτήριζε τις αστές Ελληνίδες των αστικών και ημιαστικών κέντρων του Πόντου.
Συμπεράσματα: Η φωτογραφία αυτή συμπυκνώνει όλη τη μεγαλοπρέπεια της ποντιακής φορεσιάς. Μέσα από την ποιότητα του βελούδου, της γούνας, των χρυσοκεντημάτων και των κοσμημάτων, δεν βλέπουμε απλώς ένα ένδυμα, αλλά έναν ολόκληρο πολιτισμό που επένδυε στην καλαισθησία, την ποιότητα και τη διατήρηση μιας υψηλού επιπέδου αισθητικής παράδοσης.

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com