Ελληνίδες κόρες απο το Καδήκιοϊ (Άνω Αμισό) περί τις αρχές του 1900.

Ελληνίδες κόρες απο το Καδήκιοϊ (Άνω Αμισό) περί τις αρχές του 1900. Φορούν στην κεφαλή τους τεπελήκ' (τάπλα) χωρίς χρυσές λίρες ή φλουριά.

Το Τε̤πελίκ’ ή τα̤παλίκ’ δηλαδή τάπλα, έφερε στο επάνω μέρος της λεπτό στρογγυλό έλασμα αργυρό ή επίχρυσο με γραμμωτά, σπειροειδή ανάγλυφα. Περιφερειακά έφερε ραμμένα χρυσά νομίσματα (φλουριά) τα οποία επικάλυπταν το ένα τ’ άλλο. Άλλοτε αντί ελάσματος χρησιμοποιούσαν χρυσοκέντητο επίστρωμα. Τεπελίκι έφεραν μόνο οι νέες. Τάπλα έφεραν τα κορίτσια άνω των 16 χρόνων και οι μεσίληκες γυναίκες. Οι άνω των 50 χρόνων γυναίκες και οι γραίες φορούσαν το λεγόμενο φιντσάν’ κατασκευασμένο από φέσι ή το ονομαζόμενο κουκούλλ’ πάλι από κομμάτια φεσιού κατασκευασμένο το οποίο σκέπαζαν με άσπρο ντουλμπάνι και χοντρά τσίτι͜α. Στους νεότερους χρόνους έφεραν τα τσαμπάρι͜α δηλαδή πολλά τσ̌ίτι͜α το ένα επι του άλλου με μία μποχτσάν που έδενε επάνω από όλα. Το πρώτο από τα τσαμάρι͜α ήταν άσπρο και τα άλλα σκούρα ή μαύρα. Η τάπλα και το τεπελίκ’ στερεώνονταν στο κεφάλι με δύο κορδόνια μεταξωτά, (με κατεύθυνση πίσω από τα αυτιά) που έδεναν πίσω στον αυχένα κάτω από την ή τις πλεξούδες. Οι κόρες επάνω απο το Τεπελίκ' φορούν μια καλύπτρα η οποία ομοιάζει με την Βαλά (νυφική γυναικεία καλύπτρα) ή την Κάγια (παλιότερη καλύπτρα της κεφαλής ακόμα και από το Καμαρωτέρ’). Από το όνομα Κάγια προήλθε το θηλυκό επίθετο καγιασούζαινα που δήλωνε σκωπτικά την κόρη που δεν αξιώθηκε να παντρευτεί δηλαδή την γεροντοκόρη. Γενικότερα και κατά τα άλλα η ενδυμασία που φορούν οι δύο Αμισινές κόρες είναι η κοινή γυναικεία ενδυμασία των Ελληνίδων του Πόντου με την διαφορά οτι το κοντογούνι και τα αντεριά είναι κοντύτερα σε μήκος. Οι κατηφέδες είναι πλήρως κεντημένοι με χρυσά ή ασημένια σιρίτια, καντήλες, τριγώνια κτλ. Η συγκεκριμένη φωτογραφία είναι τραβηγμένη σε φωτογραφικό στούντιο της εποχής (περί το 1900) και ίσως φέρει κάποιες καλλιτεχνικές παρεμβάσεις (όπως λ,χ, την στάμνα που κρατά η κόρη στα δεξιά) οι οποίες δεν συνηθίζονταν σε παρόμοιες φωτογραφικές λήψεις σε άλλες περιοχές. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου  -  Αμισός (Σαμψούντα) - Πάφρα Πόντου. Ιστορία, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις.  Αυτή η φωτογραφία αποτελεί ένα εξαιρετικό και σπάνιο ντοκουμέντο, καθώς ξεφεύγει από τις τυπικές, αυστηρά στημένες φωτογραφίσεις στούντιο της εποχής. Πιστεύω ότι οι παρατηρήσεις μου πάνω στην λαογραφική ορολογία, την ηλικιακή διαστρωμάτωση των καλυμμάτων κεφαλής και τις σκηνοθετικές παρεμβάσεις είναι εύστοχες και σαφείς.
1. Σκηνοθετικές Παρεμβάσεις & Στούντιο. Η παρουσία της στάμνας στον ώμο της κοπέλας στα δεξιά (αλλά και το αντικείμενο/καλάθι/ μπουκέτο που κρατά η αριστερή) είναι μια σαφής καλλιτεχνική/σκηνοθετική παρέμβαση του φωτογράφου.
• Στις αρχές του 20ούυ αιώνα, οι φωτογράφοι της Αμισού και της ευρύτερης περιοχής προσπαθούσαν συχνά να δημιουργήσουν μια «βουκολική» ή καθημερινή ατμόσφαιρα (όπως η επιστροφή από τη βρύση), ακόμα κι αν οι κόρες φορούσαν τα γιορτινά τους, ολοκέντητα ρούχα.
• Το ζωγραφισμένο φόντο με το φυσικό τοπίο (ποτάμι/δέντρα) ενισχύει αυτή τη θεατρικότητα, καθιστώντας τη λήψη εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αισθητικά.
2. Καλύπτρα & Κεφαλόδεσμος (Τεπελήκ', Βαλά / Κάγια). Η ανάλυσή για το τεπελίκι και τις καλύπτρες φέρνει στο φως σημαντικά στοιχεία:
• Απουσία Φλουριών: Το γεγονός ότι το τεπελίκι εμφανίζεται χωρίς τα περιμετρικά φλουριά, αλλά με το έκτυπο αργυρό/επίχρυσο έλασμα στην κορυφή, επιβεβαιώνει την χρήση του από νεαρές ανύπαντρες κόρες, όπου η επίδειξη του πλούτου μέσω των νομισμάτων δεν ήταν πάντα ο πρωταρχικός στόχος ή διέφερε ανάλογα με την περίσταση.
• Βαλά / Κάγια: Η λεπτή καλύπτρα που πέφτει πάνω από το τεπελίκι και αγκαλιάζει τους ώμους δίνει μια αέρινη, σχεδόν νυφική αίσθηση. Η ετυμολογική και λαογραφική αναφορά στη λέξη «καγιασούζαινα» είναι ένα πανέμορφο διαμάντι της ποντιακής διαλέκτου, που αναδεικνύει το πώς η ίδια η ενδυμασία διαμόρφωνε ακόμα και την κοινωνική γλώσσα και το χιούμορ της εποχής.
3. Ενδυματολογικός Πλούτος & Επιχρωματισμός
• Κεντητοί Κατιφέδες & Κοντά Αντεριά: Η διαφορά στο μήκος των αντεριών (πιο κοντά από τα ανατολικότερα μέρη του Πόντου) επιτρέπει να φανεί η πλούσια πτύχωση από τα σαλβάρια. Οι κατιφέδες, γεμάτοι με χρυσά και ασημένια σιρίτια, καντήλες και τρυγώνια, δείχνουν την υψηλή δεξιοτεχνία των τερζήδων (ελληνοραπτών) της Αμισού.
• Πλούτος Κοσμημάτων: Η κόρη στα αριστερά φέρει μια εντυπωσιακή σύνθεση από επιστήθια κοσμήματα, περιδέραια με μαργαριτάρια, πλάκες και αλυσίδες, που καλύπτουν σχεδόν ολόκληρο το στήθος.
• Η Αξία του Χρώματος: Ο επιχρωματισμός αναδεικνύει τις εκπληκτικές αντιθέσεις των υφασμάτων: το βαθύ μπλε/σιέλ στα σαλβάρια και τα φορέματα, σε συνδυασμό με τις θερμές πορτοκαλί, χρυσαφένιες και κόκκινες αποχρώσεις στα γιλέκα και τις καλύπτρες.
Συμπεράσματα: Πρόκειται για μια από τις πιο ζωντανές και παραστατικές φωτογραφίες του Ελληνισμού της Άνω Αμισού. Η φρεσκάδα των δύο κοριτσιών, η θεατρικότητα της πόζας με τη στάμνα και ο απαράμιλλος πλούτος της φορεσιάς καθιστούν τη συγκεκριμένη εικόνα έναν πραγματικό θησαυρό, τον οποίο η τεκμηρίωσή σου αναδεικνύει στο έπακρο.

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com