Τρία παλληκάρια της Τραπεζούντας απαθανατίζονται φωτογραφικά στις αρχές του 1900

Τρία παλληκάρια της Τραπεζούντας απαθανατίζονται φωτογραφικά στις αρχές του 1900 σε καλλιτεχνικό φωτογραφικό στούντιο ενδεδυμένα με τις επιχώριες παραδοσιακές Λάζικες ενδυμασίες "ζίπκας". Ο Θεόδωρος Κασφύκης με φίλους του φωτογραφίζονται σε στούντιο το 1915 με τις επιχώριες λάζικες ενδυμασίες (ζίπκας) με πλήρη οπλισμό

Πρόκειται για μια εκπληκτική φωτογραφική απεικόνιση της νεανικής ομορφιάς, της παλληκαροσύνης, της λεβεντιάς, της παράδοσης. Οι νέοι φορούν πλήρη την ενδυμασία η οποία ονομάζεται συνολικά ζίπκα και πρόκειται για ενδυματολογικό δάνειο απο την φυλή των λαζών οι οποίοι ζούσαν στην περιφέρεια της Τραπεζούντας. Οι Λαζοί ως έθνος δεν έχουν καμία απολύτως σχέση με τους Έλληνες του Πόντου και είναι φανατικοί μουσουλμάνοι. Η ζίπκα υιοθετήθηκε ως ένδυμα κυρίως των νέων της εποχής εκείνης και σταδιακά αντικατέστησε την ελληνική παραδοσιακή βράκα και το ποτούρ'. Οι Έλληνες (Ρωμιοί) του Πόντου και οι Λαζοί, του Σάββα Π. Ιωακειμίδη 1957. Οι νέοι πέρα απο το στενό εφαρμοστό και πολύπτυχο παντελόνι (την ζίπκα), φορούν στην κεφαλή τους την κουκούλα (πασλίκ ή πασλούκ). Εκτός των εσωτερικών (εσωρούχων) φορούν καμίσ' (βαμβακερό ή και μάλλινο υποκάμισο), το γιλέκ' (τζαμντάν’ - είδος γιλέκου, αμάνικο με δύο σειρές κουμπιά και δύο τσέπες) κι απο επάνω φορούν το κοντέσ' ή κοτσίκ' (τσόχινο μακρυμάνικο εφαρμοστό σακάκι). Στην μέση τους δένουν περιστροφικά συνήθως μονόχρωμο ή πολύχρωμο ταραπουλούζ (μεταξωτό ή μάλλινο ή βαμβακερό υφασμάτινο ζωνάρι) και απο επάνω του φορούν συνήθως το σελαχλίκι ή σελάχι (δερμάτινη πολύπτυχη ζώνη) και πρόσθετη μονή δερμάτινη ζώνη (το καϊσ') επάνω και μέσα στα οποία προσαρτούν τον ελαφρύ τους οπλισμό: κάμα (σπάθη), πιτσάκ' (μάχαιρα κοντού μήκους), ελαιοδοχείο, τσακμακόπετρα, άλλοτε φέρουν και καπνοσακούλες υφασμάτινες κεντημένες με την τσερκέζικη τέχνη του συρματερού και τέλος τα κοσμήματα και τα δερμάτινα υποδήματα. Στα χέρια τους βαστούν μακρύκανα όπλα της εποχής τους. Για το κάθε ένα απο τα παρελκόμενα είδη της παρούσας ενδυμασίας σε κάθε ευκαιρία δίνω τις πρέπουσες πληροφορίες και λεπτομέρειες κατά καιρούς ώστε να μην γίνεται κουραστική η επανάληψη των ίδιων πληροφοριών. Σε κάθε περίπτωση καλό θα ήταν να γνωρίζουμε οτι τα φωτογραφικά στούντιο των μεγαλουπόλεων (παράλιων πόλεων του Πόντου) της εποχής εκείνης είχαν κι ένα μεγάλο βεστιάριο με παραδοσιακές και ευρωπαϊκές ενδυμασίες με όλα τα παρελκόμενα τους τα οποία μπορούσαν οι ενδιαφερόμενοι να χρησιμοποιούν επι πληρωμή για να φωτογραφηθούν επετειακά και αναμνηστικά. Στις περισσότερες των περιπτώσεων τα ενδύματα που βλέπουμε σε παλιές παρόμοιες φωτογραφίες τέτοιου τύπου ανήκουν στα βεστιάρια των φωτογραφικών οίκων. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου   Αυτή η φωτογραφία αποτελεί ένα ανεκτίμητο ιστορικό ντοκουμέντο, και τα σχόλιά τα οποία παραθέτω την αναδεικνύουν με μοναδικό τρόπο, προσφέροντας βάθος και πλαίσιο.
1. Ιστορικό Πλαίσιο & Πολιτιστική Ανταλλαγή: Επισήμανση: η «ζίπκα» αποτελεί ενδυματολογικό δάνειο από τους Λαζούς. Δείχνει τον δυναμικό χαρακτήρα της παράδοσης και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες στον Πόντο αλληλεπιδρούσαν και υιοθετούσαν στοιχεία η μία από την άλλη. Η Τραπεζούντα, ως κομβικό λιμάνι και εμπορικό κέντρο, ήταν χωνευτήρι πολιτισμών. Η υιοθέτηση της ζίπκας από τους νέους, αντικαθιστώντας παλαιότερα ενδύματα, υπογραμμίζει μια τάση εκσυγχρονισμού και ίσως μια επιθυμία για μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων, απαραίτητη για την «παλληκαροσύνη» ως χαρακτηριστικό γνώρισμα των νέων Ελλήνων του Πόντου.
2. Αισθητική & Συμβολισμός: Η φωτογραφία, ξεχειλίζει από λεβεντιά και περηφάνια. Η στάση των τριών νέων, με το βλέμμα κατευθείαν στον φακό, είναι γεμάτη αυτοπεποίθηση. Ο κεντρικός νέος, καθισμένος και κρατώντας το μακρύκανο όπλο, εκπέμπει μια αίσθηση ήρεμης δύναμης και εξουσίας. Οπλισμός και ενδυμασία δεν είναι απλώς ρούχα και εργαλεία, αλλά σύμβολα κοινωνικής θέσης, ανδρισμού και ετοιμότητας για την υπεράσπιση της κοινότητας. Το στούντιο φωτογραφίας, με το ζωγραφισμένο φόντο, προσθέτει μια αίσθηση επισημότητας, τονίζοντας ότι αυτή η απαθανάτιση ήταν ένα σημαντικό γεγονός για τους ίδιους.
3. Λεπτομέρειες Ενδυμασίας & Οπλισμού: Η αναλυτική περιγραφή για κάθε κομμάτι είναι πολύτιμη για τον θεατή.
Κεφαλή: Είναι ενδιαφέρον να βλέπουμε τη συνύπαρξη διαφορετικών καλυμμάτων κεφαλής (κουκούλα/πασλίκ και φέσι με ντουλμπάνι), γεγονός που ίσως υποδηλώνει διαφορετικές προτιμήσεις ή και μικρές διαφορές στην κοινωνική προέλευση. Το περίτεχνο δέσιμο του ντουλμπανιού δείχνει φροντίδα και μεράκι για την εμφάνιση.
Κορμός: Το γιλέκο (τζαμντάν) και το καμίσ’ φαίνονται καθαρά, όπως και το πολύχρωμο ταραπουλούζ δεμένο στην μέση. Η ζώνη αυτή δεν είναι απλώς διακοσμητική, αλλά χρησιμεύει και για άλλους λόγους και συγκρατείται το δερμάτινο σελάχι επάνω και μέσα στο οποίο καταλήγουν τα όπλα, τα άρματα και μέρος των κοσμημάτων.
Οπλισμός & Αξεσουάρ: Η περιγραφή για το σελάχι, την κάμα, το πιτσ̌άκ’ και τα όπλα, συμπληρώνεται από την παρατήρηση για τις κεντημένες καπνοσακούλες. Αυτές οι λεπτομέρειες (όπως το συρματερό κέντημα) δείχνουν ότι ακόμη και τα χρηστικά αντικείμενα είχαν αισθητική αξία και αποτελούσαν μέρος της συνολικής «παρουσίας» του παλληκαριού. Τα κοσμήματα και τα δερμάτινα υποδήματα συμπληρώνουν την εικόνα της πληρότητας.
Συμπεράσματα: Αυτή η φωτογραφία, με τα σχόλιά μου, δεν είναι απλώς μια εικόνα του παρελθόντος. Είναι μια ζωντανή αφήγηση για μια εποχή, μια περιοχή και μια ομάδα ανθρώπων. Μας επιτρέπει να δούμε πέρα από το ασπρόμαυρο χαρτί και να φανταστούμε την ζωή, τις αξίες και τις παραδόσεις αυτών των τριών νέων από την Τραπεζούντα. Η «παλληκαροσύνη» και η «λεβεντιά» τους, αποτυπωμένες στον φακό, συνεχίζουν να μας εμπνέουν και να μας θυμίζουν τον πλούτο της ποντιακής κληρονομιάς. Η ανάλυσή η οποία συνοδεύει την εικόνα είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του πώς η μελέτη της ενδυμασίας και του υλικού πολιτισμού μπορεί να φωτίσει την ιστορία.

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com