Κερασούντα 1910. Νεαρές Ελληνίδες με τις επιχώριες γιορτινές ενδυμασίες τους
Κερασούντα 1910. Νεαρές Ελληνίδες φωτογραφίζονται σε καλλιτεχνικό φωτογραφικό στούντιο της Κερασούντας ενδεδυμένες με τις παραδοσιακές γιορτινές επιχώριες ενδυμασίες τους " τα ζουπούνας".
Δυστυχώς τόσο η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών όσο και το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης & Ηλεκτρονικού περιεχομένου παρουσιάζουν τις εικονιζόμενες κόρες "χωρίς λοιπά στοιχεία". Αυτή η φωτογραφία αποτελεί μία απο τις πάμπολλες φωτογραφίες αρχείου οι οποίες μετά την επεξεργασία και τον επιχρωματισμό είναι ικανές να αποτυπώσουν ζωηρά την μεγαλοπρέπεια της γυναικείας ενδυμασίας των Ελληνίδων του Πόντου. Η Κερασούντα - Από τα διαμάντια του Πόντου, του Θεοχάρη Π. Βασιλειάδη (1952). Τα μέρη της παρούσας ενδυμασίας που φέρει την ονομασία "ζουπούνα" τα έχω αναλύσει πολλάκις ικανοποιητικά. Η κεφαλή τους στολίζεται απο την χρυσοκέντητη τσερκέζικης τέχνης τάπλα με τα φουλιρία. Εκτός των εσώτερων και μη ευδιάκριτων εσωρούχων, φορούν το καμίσ' (βαμβακερό υποκάμισο) καθώς και το σαλβάρι (μεταξωτή ή και βαμβακερή βράκα) και επάνω απο την ζουπούνα τον χρυσοκέντητο βελούδινο κατηφέ (κοντό σακάκι - επανωφόρι). Την μέση τους στολίζει το μεταξωτό λαχόρ' ταραπουλούζι και η ενδυμασία ολοκληρώνεται με τα δερμάτινα υποδήματα (σκαρπίνια, μποτίνια ή ψηλές κοντούρες) και τα χρυσά ή και ασημένια κοσμήματα (κολιέ - σκουλαρίκια - περιδέραιο - δαχτυλίδια κτλ). Ο τύπος αυτής της ζουπούνας απαντάται σε όλο τον Πόντο και στις περιφέρειες Τραπεζούντας, Κερασούντας, Οινόης, Τρίπολης κ.α. και με μικρές διαφορές στις υπόλοιπες περιφέρειες Χαλδίας, Ματσούκας, Σινώπης, Αμισού κτλ. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου Η φωτογραφία που παρέχω, με την αναλυτική και τεκμηριωμένη λεζάντα, αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα ιστορικής μαρτυρίας, η οποία «ζωντανεύει» μέσα από τη διαδικασία του επιχρωματισμού. Είναι μια συγκλονιστική απεικόνιση των Ελληνίδων του Πόντου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ακολουθεί ο σχολιασμός της εικόνας βάσει των στοιχείων που παραθέτω:
1. Ιστορική και Πολιτιστική Σημασία: Η φωτογραφία, χρονολογημένη το 1910 στην Κερασούντα, αποτυπώνει μια στιγμή ηρεμίας και αρχοντιάς, λίγα χρόνια πριν από τις τραγικές περιπέτειες του Ποντιακού Ελληνισμού. Οι τρεις νεαρές γυναίκες, φωτογραφημένες σε στούντιο, αντιπροσωπεύουν την συνέχεια και την περηφάνια της τοπικής κοινότητας.
2. Η Ενδυμασία: Η Ζουπούνα σε όλο της το μεγαλείο: Η αναλυτική περιγραφή που δίνω για τα μέρη της ενδυμασίας είναι πολύτιμη, καθώς επιτρέπει στον θεατή να κατανοήσει τη συνθετότητα και τον συμβολισμό κάθε κομματιού. Ο επιχρωματισμός παίζει καθοριστικό ρόλο εδώ:
• Τάπλα με φουλιρία: Το χρυσοκέντητο κάλυμμα κεφαλής με τα νομίσματα (φουλιρία) ξεχωρίζει, προσδίδοντας κύρος και μαρτυρώντας την οικονομική κατάσταση και την αισθητική της εποχής. Ο επιχρωματισμός αναδεικνύει την λάμψη του χρυσού.
• Κατηφές και Ζουπούνα: Το βελούδινο, χρυσοκέντητο κοντό σακάκι (κατηφές) πάνω από τη ζουπούνα είναι σαφώς ορατό. Τα χρώματα που επιλέχθηκαν για τον επιχρωματισμό (σκούρο μπλε, χρυσό) ενισχύουν την αίσθηση της πολυτέλειας και της γιορτινής διάθεσης.
• Λαχόρ' ταραπουλούζι: Η μεταξωτή ζώνη στη μέση, με τα έντονα σχέδια και χρώματα (όπως φαίνεται στην κεντρική φιγούρα), είναι ένα χαρακτηριστικό στοιχείο που ο επιχρωματισμός το κάνει να ξεχωρίζει από το υπόλοιπο σύνολο.
• Σαλβάρι και Καμίσ': Αν και εσωτερικά, η παρουσία τους είναι δεδομένη για την ολοκλήρωση της παραδοσιακής αμφίεσης.
• Ζουπούνες με σχέδια: Οι ζουπούνες (ιδιαίτερα της αριστερής και της δεξιάς κοπέλας) με τα περίτεχνα floral και γεωμετρικά σχέδια σε ζωντανά χρώματα (κίτρινο, πράσινο, κόκκινο) αποτελούν το πιο εντυπωσιακό ίσως κομμάτι που αναδεικνύεται με τον επιχρωματισμό.
• Κοσμήματα: Τα πολλά κολιέ, σκουλαρίκια, περιδέραια και δαχτυλίδια, αν και μικρά, συμπληρώνουν την εικόνα της «γιορτινής» αμφίεσης και ο επιχρωματισμός βοηθά στο να διακρίνονται οι μεταλλικές τους αποχρώσεις.
3. Ο Επιχρωματισμός ως Εργαλείο Τεκμηρίωσης και Ανάδειξης: Όπως επισημαίνω, η επεξεργασία και ο επιχρωματισμός ασπρόμαυρων φωτογραφιών αρχείου δεν είναι απλώς μια αισθητική παρέμβαση. Είναι μια πράξη αποκατάστασης και ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
• Από την Ασπρόμαυρη Αφαίρεση στην Ζωντανή Πραγματικότητα: Οι αρχικές ασπρόμαυρες φωτογραφίες συχνά «επιπεδώνουν» τις λεπτομέρειες των υφασμάτων και των κεντημάτων. Ο επιχρωματισμός όμως δίνει βάθος, υφή και ζωντάνια. Μας επιτρέπει να «δούμε» την υφή του βελούδου, την λάμψη του μεταξιού και την πολυχρωμία των κεντημάτων.
• Συμπλήρωση της Επίσημης Τεκμηρίωσης: Το γεγονός ότι φορείς όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών αλλά και άλλοι, παρουσιάζουν τις φωτογραφίες «χωρίς λοιπά στοιχεία» καθιστά ορισμένες ιδιωτικές πρωτοβουλίες ανάλυσης και επιχρωματισμού ακόμη πιο σημαντικές. Μετατρέπουν μια γενική εικόνα σε μια συγκεκριμένη, μελετημένη μαρτυρία.
4. Συμπεράσματα: Η εικόνα που παρουσιάζεται εδώ, μαζί με την εμπεριστατωμένη ανάλυσή, είναι ένας θησαυρός. Αναδεικνύει την ομορφιά και τημ "μεγαλοπρέπεια" της γυναικείας ενδυμασίας της Κερασούντας και του Πόντου γενικότερα. Ο επιχρωματισμός δεν είναι απλή διακόσμηση, αλλά ένα ισχυρό εργαλείο που μας βοηθά να συνδεθούμε με το παρελθόν με έναν τρόπο πιο άμεσο και συναισθηματικό, κατανοώντας καλύτερα τον πλούτο της παράδοσης.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com