Δύο Ελληνίδες του Πόντου με τις επιχώριες γιορτινές τους ενδυμασίες "ζουπούνας" στα τέλη του 1800

Ο φωτογραφικός φακός απαθανατίζει δύο γυναίκες του Πόντου οι οποίες είναι ενδυδυμένες με τις πατροπαράδοτες επιχώριες γιορτινές τους ενδυμασίες τις ζουπούνες.

Δεν διασώζονται (δυστυχώς) τα στοιχεία των εικονιζόμενων προσώπων. Τις τοπικές αυτές ενδυμασίες των Ελληνίδων του Πόντου τις έχω αναλύσει πολλάκις σε κάθε λεπτομέρεια τους. Αυτήν την φορά θα πω δυο λόγια αναλυτικότερα για την ποντιακή ζουπούνα. Η ζιπούνα ή ζουπούνα είναι όμοια με ρόμπα, με τη διαφορά ότι είναι εφαρμοστή στο κορμί και τα μανίκια, γαϊτανοκέντητα και στενά, φθάνουν μέχρι τον καρπό. Πρόκειται για ποδήρη χιτώνα για το ακριβέστερο του όρου και της περιγραφής του. Είναι ανοιχτή μπροστά και καλύπτει ελάχιστο πλαϊνό τμήμα του στήθους, στο πάνω μέρος. Λίγο πάνω από τον ομφαλό κουμπώνεται με μια σειρά 3-4 κουμπιών πολύ κοντά το ένα με το άλλο, καλά εφαρμοστά, για να κρατεί το στήθος ψηλά, σαν στηθόδεσμος. Μετά το κούμπωμα, τα κανάτια (φτερά ή φύλλα) της ζιπούνας φαρδαίνουν ακόμα περισσότερο διασταυρούμενα και συγκρατούνται σφιχτοδεμένα, παράλληλα με ταραπουλούζ’ ζωνάρι. Το γυναικείο ζωνάρι διαφέρει σε χρωματισμό και διαστάσεις από το ανδρικό ταραπουλούζι. Το μήκος της ζιπούνας φτάνει έως λίγο ψηλότερα από τον αστράγαλο. Κατασκευάζεται από και εσωτερικά έχει φόδρα (αστάρ) ατλάζινο, μονόχρωμο γυαλιστερό. Φέρει δυο σκισίματα δεξιά κι αριστερά κατά μήκους του μηρού, από τους γλουτούς μέχρι κάτω. Το μπροστινό άνοιγμα είναι κεντημένο με γαϊτάνια. Το ίδιο και το άκρο του μανικιού κυκλικά σε πολλές σειρές γαϊτάνια. Τον ποδήρη αυτό χιτώνας (ζουπούνα) τον φορούσαν επάνω από καμίσ’ (υποκάμισο) και το σαλβάρ’ (βράκα). Είχε στενό γιακά σχιστά μανίκια που γύριζαν επάνω ή κομβιωμένα με μεταξωτά κουμπιά ή αργυρά. Εσωτερικά η ζουπούνα είχε μεταξωτή ή σατέν φόδρα. Κατασκευαζόταν από μάλλινο ή μεταξωτό (κουτνίν) ή πασμά ύφασμα χτυπητού χρώματος τσαμφάζ’ ή ατλάζ’ ή μουαρέ ή κουτνίν, ή γκεζίν ή χρυσοκέντητο σεβαϊν. Στις αστικές περιοχές είχε γενικευτεί στην καθημερινή ζωή η χρήση ενός απλού ριχτού φορέματος. Στις επίσημες γιορτινές εμφανίσεις χρησιμοποιούσαν ζουπούνες από πολύτιμα υφάσματα, βαμβακομέταξα και ολομέταξα. Αναλόγως του υφάσματος με το οποίο κατασκευαζόταν η ζουπούνα είχε κι άλλη ονομασία. Ας αναφέρω κλείνοντας τις ονομασίες της ζουπούνας: Αλαβέρα ή παπί γούλα / Ατλάζι / Γουμάσ̌’, γομάσ̌’ κουμάσ̌’, κομάσ̌’ / Κατιφέ / Κε̤ζί(ν), κι͜α̈ζί / Κουτνίν, γουτνίν / Σεντεφλί κεζί / Μουαρέ, μουαράν / Τσαμφάζ, τσανιφές / Σεβαΐν / Σάμ, σσιάμ Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com