Ενδυμασίες ηλικιωμένων γυναικών στον Πόντο. Ομοιότητες και διαφορές με τις ενδυμασίες των νεαρότερων γυναικών

Ελληνίδες οικοδέσποινες εκ Πόντου με την χαρακτηριστική επιχώρια ενδυμασία τους η οποία αποτελείται από:

α) Μακρυγούν ( φοδραρισμένο επανωφόρι με γούνα),
β) Ριγωτή (τσιζκιλήν) ζουπούναν,
γ) Μεταξωτή φοτά (είδος ριγωτής ποδιάς),
δ) Ζωνάρ’ λαχώρ’ (πολυτελή ζώνη μέσης από Ινδικό λαχώρι),
ε) Δεξιά η κοδέσπαινα φορά Σπαρέλ ‘ ή Σπαλέρ (στηθούρι, στηθόδεσμος) ενώ
αριστερά η κοδέσπαινα φορά Καμίσ’ μελέζ’ (μεταξωτό υποκάμισο),
στ) Λετσ̌έκ’ (κεφαλομανδήλα) και
ζ) Τάπλα (είδος καλύπτρας της κεφαλής). Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Η ενδυμασία των Ελληνίδων στον Πόντο αποτελούσε σημαντικό δείκτη της ηλικίας και της κοινωνικής κατάστασης της γυναίκας, με σαφείς διαφοροποιήσεις μεταξύ των νέων κοριτσιών και των ηλικιωμένων. Διαφορές στην Ενδυμασία Οι κύριες διαφορές εντοπίζονταν στα χρώματα και τα εξαρτήματα του κεφαλόδεσμου: Χρώματα: Οι νέες γυναίκες προτιμούσαν το έντονο κόκκινο χρώμα για το «καμίς» (πουκάμισο) που φορούσαν μέσα από το «εντερί», ενώ οι ηλικιωμένες επέλεγαν μπλε («γερανέον») χρώμα. Κεφαλόδεσμος: Οι νέες φορούσαν το λετσέκ, ένα κλαδωτό μεταξωτό μαντίλι σε σχήμα κοτσοδέτριας. Επίσης, χρησιμοποιούσαν τη βαλάν (είδος μεταξωτής μαντίλας). Οι ηλικιωμένες και οι χήρες φορούσαν λετσέκ με μαύρες βούλες ή την τάβλα (τάμπλα - τάπλα) συνοδευόμενη από μαύρη μαντίλα. Ιδιαίτερα Ενδύματα και Εξαρτήματα: Η παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά αποτελούνταν από συγκεκριμένα μέρη, κοινά σε γενικές γραμμές, με διαφοροποιήσεις στην ποιότητα των υλικών: Βασικά Ενδύματα: Εντερί (ή ζουπούνα/ζιπούνα): Μακρύ φόρεμα, ανοιχτό μπροστά και σχιστό στα πλάγια. Οι καθημερινές ζουπούνες ήταν απλούστερες, ενώ οι επίσημες ήταν από πολύτιμα υφάσματα (όπως κουτνίν, ατλάζι, μουαρέ) και συχνά χρυσοκέντητες. Καμίς (πουκάμισο): Φοριόταν κάτω από το εντερί. Σαλβάρ (βράκα): Φοριόταν κάτω από το καμίς. Εξαρτήματα και Αξεσουάρ: Σπαλέρ: Ένα καλοραμμένο τετράγωνο ύφασμα που κάλυπτε το ανοιχτό στήθος (καρρέ) του εντερί. Θεωρούνταν απαραίτητο, καθώς η εμφάνιση της γυναίκας χωρίς αυτό αποτελούσε μεγάλη ντροπή. Ζώνη: Στη μέση φορούσαν το λαχόρ (τετράγωνο ύφασμα διπλωμένο σε τρίγωνο) ή το τραπολόζ΄ (μακρύ ζωνάρι με φούντες). Για τη στερέωσή τους χρησιμοποιούσαν τα «δέματα», στενές λουρίδες κεντητού υφάσματος με φούντες («τσαγούνια»). Κοντές: Ένα κοντό, κομψό γιλέκο που φοριόταν πάνω από το εντερί. Φοτά: Η ποδιά, απαραίτητο στοιχείο της γυναικείας εμφάνισης. Υποδήματα: Οι γυναίκες φορούσαν ορτάρια (μάλλινες κάλτσες) και κουντούρες (υποδήματα με τακούνι), ενώ οι φτωχότερες φορούσαν τσαρούχια. Στις αστικές περιοχές, η ενδυμασία αυτή άρχισε να παραχωρεί τη θέση της στα ευρωπαϊκά ενδύματα ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, αν και οι ηλικιωμένες παρέμειναν συχνά πιστές στην παραδοσιακή αμφίεση. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου - Οι λεζάντες που συνοδεύουν τις δύο αυτές παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες στο περιοδικό "Ποντιακά Φύλλα" αναφέρουν χαρακτηριστικά: Το κείμενο της πρώτης εικόνας αριστερά αναφέρει:«Ποντία Οικοδέσποινα με την χαρακτηριστική τοπική ενδυμασία: μακρογούν’ (είδος επανωφόρι φοδραρισμένο με γούνα), ζουπούναν ρηγωτή, φοτάν μεταξωτή (είδος ποδιάς), ζωνάρ’ λαχώρ (ζώνην πολυτελή από ινδικό λαχώρι), σπαρέλ ή σπαλέρ (είδος στηθούρι), λετσέκ (κεφαλομανδήλα) και τάπλα (είδος καλύπτρας). (Αποστολεύς Θ. Ν. Παστιάδης)». Το κείμενο της δεύτερης εικόνας δεξιά αναφέρει: «Ποντία Οικοδέσποινα με την χαρακτηριστική τοπική ενδυμασία: μακρογούν’ (είδος επανωφόρι φοδραρισμένο με γούνα), ζουπούναν ρηγωτή, φοτάν μεταξωτή (είδος ποδιάς), ζωνάρ’ λαχώρ (ζώνην πολυτελή από ινδικό λαχώρι), καμις μελέζ (υποκάμισο μεταξωτό), λετσέκ (κεφαλομανδήλα) και τάπλα (είδος καλύπτρας). (Αποστολεύς Θ. Ν. Παστιάδης)». 

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας. 

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com