Απεικόνιση τριών Ελληνίδων του Πόντου σε ξυλογραφία ενδεδυμένων με τις επιχώριες παραδοσιακές γιορτινές τους ενδυμασίες "ζουπούνες".

Απεικόνιση τριών Ελληνίδων του Πόντου σε ξυλογραφία ενδεδυμένων με τις επιχώριες παραδοσιακές γιορτινές τους ενδυμασίες "ζουπούνες".

Η εικόνα που παραθέτουμε αποτελεί μια ξυλογραφία του 19ου αιώνα, η οποία πιθανότατα δημοσιεύτηκε σε γερμανικό ή άλλο ευρωπαϊκό περιοδικό ή εγκυκλοπαίδεια της εποχής. Η γερμανική λεζάντα στο κάτω μέρος αναφέρει: "Griechische Frauen aus Trapezunt" (Ελληνίδες από την Τραπεζούντα), καθιστώντας την ένα σημαντικό τεκμήριο της εθνογραφικής και λαογραφικής αποτύπωσης των Ελλήνων του Πόντου.
Η εικόνα χρονολογείται στον 19ο αιώνα, μια περίοδο κατά την οποία παρατηρείται έντονο ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τους λαούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Τραπεζούντα υπήρξε το κέντρο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας (1204-1461) και διατήρησε μια ισχυρή, ακμάζουσα ελληνική κοινότητα κατά τους οθωμανικούς χρόνους, που επεκτεινόταν στα αστικά κέντρα και στις αγροτικές περιοχές της ενδοχώρας. Η συγκεκριμένη απεικόνιση δεν είναι απλώς μια "καλλιτεχνική εντύπωση", αλλά βασίζεται σε πραγματικές παρατηρήσεις και πιθανώς σε πρωτότυπα σχέδια περιηγητών ή τοπικών φωτογράφων της εποχής, οι οποίες συχνά εξωραΐζονταν για τις ανάγκες των εικονογραφημένων εντύπων. Οι γυναίκες απεικονίζονται με την επίσημη, εντυπωσιακή ενδυμασία τους. Δεδομένου ότι φορούν κεφαλοδέσμους (τεπελίκια-τάπλες), οι οποίες συνήθως υποδηλώνουν την έγγαμη κατάσταση σε αντίθεση με τις ελεύθερες κοπέλες που είχαν πλεξούδες, αυτό μαρτυρά ότι πρόκειται για γυναίκες από την αστική τάξη της Τραπεζούντας. Η σωματική στάση και η παρουσία των κοσμημάτων υποδηλώνουν ευημερία και αξιοπρέπεια. Οι Ελληνίδες του Πόντου διατήρησαν την γλώσσα (την ποντιακή διάλεκτο, που περιέχει αρχαία στοιχεία), την θρησκεία και τα ήθη τους παρά την πολυαιώνια τουρκική κυριαρχία. Η ενδυμασία ήταν ένα ισχυρό σύμβολο αυτής της διατήρησης. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
Η ομάδα των τριών γυναικών, με την κεντρική να κάθεται και τις άλλες δύο να στέκονται πλαισιώνοντάς την (με μια μάλιστα να ακουμπά στοργικά στον ώμο της καθιστής), αντικατοπτρίζει την κεντρική σημασία της οικογένειας και του γυναικείου δικτύου στην ποντιακή κοινωνία. Η συντροφικότητα αυτή αντανακλά τους κοινωνικούς δεσμούς της εποχής. Η ενδυμασία των γυναικών στην εικόνα είναι εξαιρετικά πιστή στις τοπικές φορεσιές της Τραπεζούντας του 19ου αιώνα, οι οποίες επηρεάστηκαν από τη βυζαντινή παράδοση αλλά και τις τοπικές τάσεις της ανατολικής Μεσογείου. Φορούν περίτεχνο τεπελίκι - τάπλα το οποίο περιλαμβάνει το κουκούλιο (ένα είδος δισκοειδούς στεφάνης από τσόχινο ύφασμα, κατάλοιπο του φεσιού) το οποίο στις παντρεμένες και ηλικιωμένες καλύπτεται από τη μαντίλα (πέπλο - λετσέκ' ), αφήνοντας ακάλυπτο το μέτωπο και το εμπρόσθιο μέρος των μαλλιών. Αυτό το είδος κεφαλόδεσμου αποτελούσε ένδειξη σεμνότητας αλλά και κοινωνικής θέσης. Το Φόρεμα (Ζιπούνα / Γουνίτσα): Διακρίνεται ο επενδύτης (πανωφόρι), το οποίο πιθανότατα είναι η ζιπούνα (μακρύς επενδύτης) αλλά και ο κατηφές με γουνίτσα (επενδύτης - κοντό εφαρμοστό σακάκι με γούνα), ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια της καθεμίας και την εποχή. Ο συγκεκριμένος επενδύτης διαθέτει κεντήματα και μια χαρακτηριστική ζώνη. Από μέσα φαίνεται το πουκάμισο με δαντέλα στο γιακά, καθώς και η μακριά ζουπούνα Και οι τρεις γυναίκες φορούν πλούσια κοσμήματα. Διακρίνονται περιδέραια, αλυσίδες και φυλαχτά (μενταγιόν) ή φλουριά, τα οποία αποτελούσαν μέρος της προίκας τους και ήταν σύμβολα πλούτου και τύχης. Οι ξυλογραφίες δεν αποδίδουν τα χρώματα, αλλά είναι σαφές ότι πρόκειται για πλούσια υφάσματα, πιθανώς βελούδο ή μεταξωτό για τον επενδύτη και πιο ελαφριά υφάσματα από κάτω. Η εικόνα αυτή είναι κάτι περισσότερο από μια απλή εικονογράφηση. Αποτελεί ένα συμπυκνωμένο πολιτιστικό και ιστορικό αποτύπωμα του Ποντιακού Ελληνισμού, αναδεικνύοντας την διατήρηση της εθνικής ταυτότητας μέσω της τέχνης και της παράδοσης, και προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για την κοινωνική ζωή των γυναικών της Τραπεζούντας στον 19ο αιώνα. Η ευρωπαϊκή προέλευσή της (όπως μαρτυρά η γερμανική λεζάντα) δείχνει επίσης τη γοητεία που ίσως ασκούσε ο ποντιακός πολιτισμός στην Δύση. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας. 

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com