Ζευγάρι Ελλήνων Ιμεραίων σε φωτογραφικό στούντιο της εποχής περί το 1900

Αυτή η εξαιρετική, επιχρωματισμένη φωτογραφία studio (Cabinet Portrait), όπως δηλώνει και η επιγραφή, αποτελεί ένα ζωντανό ιστορικό ντοκουμέντο που αποτυπώνει την κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα των Ελλήνων του Πόντου, και συγκεκριμένα της Ίμερας, στα τέλη του 19ου ή τις αρχές του 20ου αιώνα. 

Δυστυχώς δεν σώζονται περαιτέρω ακριβείς πληροφορίες για τα εικονιζόμενα πρόσωπα: ονόματα, ακριβής καταγωγή, ακριβής χρόνος και τόπος φωτογράφησης τους. 

1. Ενδυματολογική Αντίθεση και Κοινωνική Ερμηνεία -  Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της φωτογραφίας είναι η έντονη ενδυματολογική αντίθεση μεταξύ του άνδρα και της γυναίκας.
• Η Γυναίκα (σημείο παράδοσης): Είναι ντυμένη με την πλήρη παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά του Πόντου. Η «ζουπούνα» (ο επενδύτης) με το χαρακτηριστικό εμπριμέ, φλοράλ σχέδιο σε ανοιχτόχρωμο φόντο κυριαρχεί. Στη μέση της διακρίνεται το «λαχόρ'» (ζωνάρι/ποδιά), ένα υφαντό με πλούσια, σκουρόχρωμα μοτίβα, που προσθέτει όγκο και βαρύτητα στην φορεσιά. Στο κεφάλι φοράει την «τάπλα», το παραδοσιακό τεπελίκι, στολισμένο με περίτεχνα νομίσματα-χρυσά φλουριά ραμμένα πέριξ αλλά και η τεπέ/κορυφή του είναι καταστόλιστη από κέντημα χρυσοκλωστής, στοιχεία τα οποία υποδηλώνουν την οικονομική κατάσταση και την κοινωνική θέση της οικογένειάς της. Το «καμίσ'» (πουκάμισο) φαίνεται κάτω από τη ζουπούνα στο λαιμό. Ολόκληρη η εμφάνισή της εκπέμπει μια αίσθηση αρχοντιάς, αξιοπρέπειας και βαθιάς σύνδεσης με τις ρίζες και τις παραδόσεις του τόπου της. Ίμερα Χαλδίας Πόντου - Ιστορία, Γεωγραφία, Λαογραφία, Πολιτισμός, Θρησκεία, Ήθη, Έθιμα, Γλώσσα - Παραδόσεις
• Ο Άνδρας (σημείο εκσυγχρονισμού): Αντίθετα, ο νέος άνδρας φοράει μια πλήρη ευρωπαϊκή ενδυμασία της εποχής: ένα καλοραμμένο τριμερές κουστούμι (σακάκι, γιλέκο, παντελόνι) σε μπλε απόχρωση, λευκό κολλαριστό πουκάμισο και παπιγιόν. Η εμφάνισή του, με το περιποιημένο μουστάκι, παραπέμπει στους αστούς της εποχής.
Ερμηνεία στην παραπάνω εικόνα: Αυτή η συνύπαρξη παραδοσιακής γυναικείας και ευρωπαϊκής ανδρικής φορεσιάς σε μια οικογενειακή φωτογραφία δεν είναι τυχαία. Αποτελεί συνηθισμένο φαινόμενο σε πολλές ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της διασποράς κατά την περίοδο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και του εκσυγχρονισμού. Οι άνδρες, λόγω των εμπορικών, επαγγελματικών και εκπαιδευτικών τους δραστηριοτήτων που τους έφερναν σε συχνή επαφή με τη δύση, υιοθέτησαν νωρίτερα τον «φράγκικο» τρόπο ντυσίματος ως σύμβολο προόδου και κοινωνικής ανέλιξης. Οι γυναίκες, αντίθετα, παρέμεναν συχνά οι θεματοφύλακες της παράδοσης εντός του σπιτιού και της κοινότητας, διατηρώντας την τοπική ενδυμασία. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
2. Το Σύνεργο και η Αισθητική της Εποχής - Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη σε studio, πιθανότατα στην Τραπεζούντα, η οποία ήταν σημαντικό πολιτιστικό και οικονομικό κέντρο με ανεπτυγμένη φωτογραφική τέχνη.
• Το Φόντο: Το ζωγραφισμένο φόντο που απεικονίζει ένα ειδυλλιακό τοπίο με δέντρα και ουρανό είναι τυπικό για τα φωτογραφεία της εποχής, προσδίδοντας μια αίσθηση «φυσικότητας» και βάθους στη σύνθεση.
• Η Στάση: Το ζευγάρι στέκεται μετωπικά, με σοβαρό και επίσημο ύφος, όπως άρμοζε σε μια τέτοια περίσταση και ακουμπούν ελαφρά τα χέρια τους σε ένα ξύλινο έπιπλο (ίσως τραπέζι ή κονσόλα), μια κλασική πόζα η οποία αποπνεέι άνεση και σιγουριά. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
3. Η Επιγραφή «CABINET - PORTRAIT» - Η διακοσμητική ξύλινη πινακίδα στο κάτω μέρος με την επιγραφή «CABINET - PORTRAIT» (Πορτρέτο Γραφείου) προσδιορίζει το είδος της φωτογραφίας. Οι φωτογραφίες Cabinet ήταν πολύ δημοφιλείς στα τέλη του 19ου αιώνα. Είχαν μεγαλύτερο μέγεθος από τις παλαιότερες carte-de-visite και τοποθετούνταν σε χαρτονένιο πλαίσιο, έτοιμες να εκτεθούν σε κορνίζα πάνω σε γραφείο ή τζάκι.
4. Συμπέρασμα: Ένας Πολιτισμικός Θησαυρός - Αυτή η φωτογραφία είναι κάτι παραπάνω από ένα απλό οικογενειακό ενθύμιο. Είναι ένας πολιτισμικός θησαυρός που συμπυκνώνει την ιστορία και την ταυτότητα των Ελλήνων του Πόντου.
• Αποδεικνύει την αρχοντιά και το υψηλό επίπεδο ζωής, ακόμη και σε αγροτικές περιοχές όπως η Ίμερα, που επέτρεπε την χρήση ακριβών υφασμάτων, κοσμημάτων και την δυνατότητα επίσημης φωτογράφησης.
• Αποτυπώνει τη δυναμική ισορροπία μεταξύ παράδοσης και εκσυγχρονισμού, δείχνοντας πώς μια κοινότητα μπορεί να εξελίσσεται και να υιοθετεί νέα στοιχεία, διατηρώντας ταυτόχρονα τους δεσμούς με το παρελθόν της.
• Αποτελεί πολύτιμη πηγή για τη λαογραφία και την ιστορία της ενδυμασίας, παρέχοντας λεπτομερείς πληροφορίες για τα υλικά, τα σχέδια και τον τρόπο εφαρμογής της ποντιακής φορεσιάς.
Είναι μια εικόνα που μιλάει για την υπερηφάνεια, την κομψότητα και την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά των Ελλήνων του Πόντου, η οποία παραμένει ζωντανή μέσα από τέτοια τεκμήρια.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com