Νεαρή Ελληνίδα του Πόντου με παραδοσιακή ενδυμασία. Φωτογραφία των Αδελφών Κακούλη - Τραπεζούντα δεκαετία 1890

Νεαρή Ελληνίδα του Πόντου με παραδοσιακή ενδυμασία. Φωτογραφία των Αδελφών Κακούλη, δεκαετία 1890. Δυστυχώς δεν διασώζονται περισσότερα στοιχεία για την εικονιζόμενη κόρη (ονοματεπώνυμο, καταγωγή, ηλικία κτλ).

Η φωτογραφία αυτή είναι ένα εξαιρετικής αισθητικής και ιστορικής αξίας τεκμήριο, που αποτυπώνει την αρχοντιά και την πλούσια πολιτιστική παράδοση των Ελληνίδων του Πόντου στα τέλη του 19ου αιώνα.
Οπτική Ανάλυση & Παραδοσιακή Φορεσιά
1. Τα Στοιχεία της Ποντιακής Ενδυμασίας Η γυναικεία ενδυμασία των Ελληνίδων στον Πόντο Δ. Η. Οικονομίδη Αρχείον Πόντου
• Η τάπλα / Τεπελίκι (Κάλυμμα Κεφαλής): Στο κεφάλι φοράει το παραδοσιακό χαμηλό κάλυμμα (καλπάκι / τεπελίκι), διακοσμημένο με κεντήματα ή νομίσματα (χρυσά φλουριά), πάνω από το οποίο πέφτει η βαλά η λευκή μακριά μαντήλα ίσως νυφικό (τσαρτσ̌άφι/ μαντήλα). Η σύνθεση αυτή έδινε ιδιαίτερη επιβλητικότητα και σεμνότυπη χάρη στις γυναίκες του Πόντου. Σε αυτό το σημείο θα επικαλεστώ τον Δ. Η. Οικονομίδη και το έργο του περί της Ανδρικής και Γυναικείας Ενδυμασίας των Ελλήνων στον Πόντο, Αρχείον Πόντου, τόμος 2ος της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών. Ορισμένa καλύμματα της κεφαλής κάλυπταν συγχρόνως και μεγάλο μέρος του σώματος. Ανάμεσα σε αυτά ήταν η βαλά, ένα νυφικό κάλυμμα της κεφαλής που χρησιμοποιούνταν στο Άκ Ντάγ Ματέν και σε άλλες περιοχές. Έφτανε ως τη μέση και κάλυπτε γύρω-γύρω (εμπρός και πίσω) τη νύφη, θυμίζοντας το πουλλούν ή πουρλούν. Το πουλλούν (ή πουρλούν) ήταν επίσης ένα νυφικό, πολύ λεπτό κάλυμμα κεφαλής που φοριόταν στα Κοτύωρα. Είχε πράσινο ή κόκκινο χρώμα, έφτανε ως τους ώμους, κάλυπτε το κεφάλι περιμετρικά (εμπρός, πίσω, δεξιά και αριστερά) και το φορούσαν αμέσως μετά τη στέψη. Παράλληλα, υπήρχε το σάλ’, ένα μάλλινο ευρωπαϊκό μονόχρωμο ή πολύχρωμο ύφασμα σαν μπέρτα, το οποίο σκέπαζε το κεφάλι, τα νώτα, τους ώμους και το στήθος. Το χρησιμοποιούσαν οι μεσήλικες αλλά και οι γραίες γυναίκες στον εκκλησιασμό, σε περιόδους ψύχους, στις επισκέψεις τους στην αγορά, καθώς και όταν ήταν άρρωστες. Εκτός από τα παραπάνω, υπήρχαν και ποδήρη καλύμματα κεφαλής, δηλαδή καλύμματα που έφταναν ως τα πόδια. Ένα από αυτά ήταν το τσ̌αρκούλ’, το οποίο ήταν μεγάλο σαν το τουρκικό τσαρτσάφ’. Επρόκειτο για ένα άσπρο μεταξωτό κάλυμμα που σκέπαζε όλο το σώμα εμπρός και πίσω ως τα πόδια, και το μεταχειρίζονταν απαραίτητα οι νέες γυναίκες και τα ενήλικα κοράσια στις επισκέψεις τους και στους εκκλησιασμούς. Στο Καράπερτσιν της Αμισού, η λέξη τσαρκούλ’ χρησιμοποιούνταν και για το καμαρωτέρ’. Μια άλλη, παλιότερη καλύπτρα της κεφαλής, προγενέστερη του καμαρωτέρ’, ήταν η κάγια. Από το όνομα αυτό προήλθε και το θηλυκό επίθετο «καγιασούζαινα», το οποίο δήλωνε σκωπτικά την κόρη που δεν αξιώθηκε να παντρευτεί, δηλαδή τη γεροντοκόρη. Τέλος, το καμαρωτέρ’ είχε διάφορες ονομασίες ανά περιοχή: στη Λιβερά λεγόταν καμάρα, στα Κοτύωρα και τη Σινώπη τουβάκι, στα Σούρμαινα χρησιμοποιούσαν αντί αυτού το λετσ̌έκ, ενώ στο μεταλλείο Ντενέκ και στην Πουλαντζάκη χρησιμοποιούσαν απλά ένα τούλ’. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
• Το Ζουπούνι διακρίνεται επάνω από το σταυρωτά φορεμένο λευκό υποκάμισο (καμίσ’). Η ζουπούνα είναι σκουρόχρωμη ίσως μπλε/βελουδένια, εφαρμοστή στο στήθος, με πλούσια χρυσοκεντήματα στα μανίκια και στο στήθος, στοιχεία τα οποία μαρτυρούν την τέχνη των τοπικών συρματεσάδων (κεντητών).
• Η Φούστα & η Ποδιά (Φωτά): Επάνω από την ζουπούνα διακρίνεται μια λευκή υφαντή ποδιά ( την οποία ούτε φοτά ούτε πισ̌ταμπάλι μπορούμε να την ονομάσουμε. Φαίνεται να δένει στην μέση της νεαρότατης κόρης. Προφανώς θα πρόκειται για γόνο κάποιας εύπορης οικονομικά και κοινωνικά οικογένειας και εικάζω ότι είναι νυφική-γαμήλια εορταστική φωτογραφία εξ ού και το ιδιαίτερο ενδυματολογικό αποτέλεσμα το οποίο δεν απαντάται στις εκατοντάδες άλλων φωτογραφιών του οίκου των αδελφών Κακούλη.
• Τα Υποδήματα: Φοράει μαύρα δερμάτινα χαμηλά μποτίνια, κατάλληλα για την εποχή και την αστική/ημιαστική ζωή της Τραπεζούντας.
2. Το Φωτογραφείο των Αδελφών Κακούλη Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
• Οι Φωτογράφοι: Οι Αδελφοί Κακούλη (Kakoulis Frères) υπήρξαν από τους πιο ονομαστούς και πρωτοπόρους Έλληνες φωτογράφους της Τραπεζούντας. Το εργαστήριό τους κατέγραψε συστηματικά την κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή του Πόντου στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα.
• Το Στούντιο: Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη πάνω σε ένα παραδοσιακό ανατολίτικο χαλί, με ουδέτερο φόντο, ώστε να δίνεται όλη η έμφαση στη μορφή και την ενδυμασία της νεαρής κοπέλας.
• Ψηφιακός Επιχρωματισμός: Έχει γίνει πολύ προσεγμένος ψηφιακός επιχρωματισμός που αναδεικνύει τις υφές του βελούδου, της δαντέλας και των κεντημάτων.
Ιστορικό Πλαίσιο & Σημασία
Η Τραπεζούντα της Δεκαετίας του 1890: Η δεκαετία του 1890 ήταν περίοδος μεγάλης οικονομικής και πνευματικής άνθησης για την ελληνική κοινότητα της Τραπεζούντας. Η παρουσία εκπαιδευτηρίων (όπως το Φροντιστήριο Τραπεζούντας), η ανάπτυξη του εμπορίου και η διατήρηση των παραδόσεων δημιούργησαν μια ισχυρή αστική και ημιαστική τάξη με υψηλή αυτοσυνειδησία.
Η νεαρή Ελληνίδα της φωτογραφίας συμπυκνώνει την εικόνα μιας ολόκληρης γενιάς που μεγάλωσε στον Πόντο πριν από τις τραγικές περιπέτειες του 20ου αιώνα, διατηρώντας ακέραια την πολιτιστική της ταυτότητα μέσα από την ενδυμασία και το ύφος της.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com