Ελληνίδα κοδέσπαινα του Πόντου με την επιχώριο παραδοσιακή της ενδυμασία 1900
Η λεζάντα αναγράφει (κακώς): "Πόντια οικοδέσποινα" - Ουσιαστικά απεικονίζεται μια σχετικά ηλικιωμένη Ελληνίδα του Πόντου με την παραδοσιακή γιορτινή της ενδυμασία (ζουπούνα) όμως χωρίς περαιτέρω στοιχεία, ονόματος, καταγωγής, τόπου και χρόνου φωτογράφησης.
Πριν προχωρήσω στον οποιοδήποτε σχολιασμό (λαογραφικό, ιστορικό, κοινωνιολογικό) γύρω από την εξαιρετική αυτή φωτογραφία-πορτρέτο θα πρέπει να επισημάνω το σφάλμα το οποίο λάμβανε χώρα από τα πρώτα χρόνια της ανταλλαγής των πληθυσμών και της εγκατάστασης των Ελλήνων του Πόντου στην Ελλάδα και το οποίο από τότε και στο εξής συνεχίζεται με την ίδια ανιστόρητη πρακτική ως σήμερα. Οι Έλληνες στον Πόντο αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμαίοι, ως Έλλενοι και σε όλα τα δημοτικά μας τραγούδια αυτές οι δύο εκφράσεις απαντώνται. Δεν υπήρξε ποτέ περίπτωση να ειπωθεί από ένας Έλληνα του Πόντου σε άλλον η λέξη «Πόντιος». Αυτό έγινε εδώ στην Ελλάδα όπου εκτός των άλλων υποτιμητικών ονομάτων «αούτοι», «τουρκόσποροι» «πρόσφυγες» κτλ οι Ελλαδίτες προσφωνούσαν τους προγόνους μας "Πόντιους". Ονομασία και τίτλος ο οποίος είναι τόσο γενικός που δεν αποδίδει ουσιαστικά τίποτε συγκεκριμένο. Εάν θέλουμε να είμαστε συγκεκριμένοι οφείλουμε να ορίζουμε τις εθνοτικές ομάδες που κατοικούσαν στον Πόντο σύμφωνα με την φυλή: Έλληνες του Πόντου, Αρμένιοι του Πόντου, τούρκοι του Πόντου κτλ κτλ. Και μετά από αυτήν την απαραίτητη και ουσιαστική (για μένα) εισαγωγή, ας περάσω στην φωτογραφία και στον σχολιασμό της. Αυτή η φωτογραφία αποτελεί ένα εξαιρετικό και πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο, αποτυπώνοντας μια Ελληνίδα οικοδέσποινα γύρω στο 1910, λίγο πριν τις τραγικές περιπέτειες του ελληνισμού της περιοχής. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
Ακολουθεί ένας αναλυτικός σχολιασμός της εικόνας, εστιάζοντας στην ενδυμασία, το ύφος και το ιστορικό πλαίσιο:
1. Η Παραδοσιακή Ενδυμασία (Ζουπούνα). Η γυναίκα φοράει την παραδοσιακή γιορτινή γυναικεία ενδυμασία του Πόντου την «ζουπούνα», η οποία είναι το βασικό εξωτερικό ένδυμα. Ας δούμε τα στοιχεία αναλυτικά:
• Το Ύφασμα της Ζουπούνας: Η ζουπούνα είναι φτιαγμένη από ένα πολυτελές, βαρύ ύφασμα (πιθανώς μεταξωτό brocade ή damask) με ένα διακριτικό, επαναλαμβανόμενο φυτικό μοτίβο σε γήινες και κοκκινωπές αποχρώσεις. Αυτό το είδος υφάσματος μαρτυρά την οικονομική άνεση και την κοινωνική θέση της οικογένειας, καθώς τέτοια ρούχα ήταν ακριβά και προορίζονταν για επίσημες περιστάσεις.
• Το Κόψιμο: Η ζουπούνα είναι ανοιχτή μπροστά και φτάνει μέχρι τους αστραγάλους. Το σχήμα της τονίζει τη σιλουέτα, ενώ τα μανίκια φαίνεται να είναι σχετικά στενά.
• Το Εσωτερικό Ένδυμα (Σαλβάρι/Καμίσ' ): Κάτω από τη ζουπούνα, διακρίνεται ένα λευκό, πιθανώς βαμβακερό ή λινό, πουκάμισο (καμίσ' ) με όμορφη δαντέλα στο λαιμό. Στο κάτω μέρος, αν και δεν φαίνεται καθαρά, συνήθως φοριόταν το σαλβάρι (βράκα). Ελληνίδα κοδέσπαινα του Πόντου με την επιχώριο παραδοσιακή και γιορτινή της ενδυμασία ζουπούνας
• Η Κάλυψη της Κεφαλής: Η γυναίκα φοράει ένα μαντήλι (λετσ̌έκ' ή κεφαλοπάν') δεμένο με τον παραδοσιακό τρόπο που κάλυπτε τα μαλλιά και τον λαιμό, αφήνοντας μόνο το πρόσωπο ακάλυπτο. Το χρώμα του (σκούρο πράσινο με κόκκινα λουλούδια) είναι επίσης χαρακτηριστικό των γιορτινών μαντηλιών αλλά και της ηλικίας της κοδέσπαινας.
• Ο Κοντογούν' : Πάνω από τη ζουπούνα, φοράει ένα κοντό, καφέ πανωφόρι (κοντογούν' ), επενδυμένο με γούνα περιμετρικά. Αυτό το στοιχείο προσθέτει ζεστασιά αλλά και επιπλέον αίγλη στην εμφάνισή της.
• Τα Παπούτσια: Διακρίνονται τα δερμάτινα, κλειστά παπούτσια της, κατάλληλα για την εποχή και την περίσταση. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
2. Το Πρόσωπο και το Ύφος
• Η Ηλικία: Η γυναίκα είναι ηλικιωμένη, με τα σημάδια του χρόνου να είναι εμφανή στο πρόσωπό της. Αυτό της προσδίδει μια αύρα σοφίας, εμπειρίας και αξιοπρέπειας.
• Το Βλέμμα: Κοιτάζει απευθείας την κάμερα με ένα βλέμμα σταθερό, ήρεμο και γεμάτο αυτοπεποίθηση. Δεν υπάρχει ίχνος φόβου ή συστολής, αλλά μια ήρεμη δύναμη.
• Η Στάση: Κάθεται με ίσια την πλάτη σε μια περίτεχνη ψάθινη καρέκλα, με τα χέρια ακουμπισμένα απαλά στα μπράτσα. Η στάση της είναι αρχοντική και υποδηλώνει τον ρόλο της ως οικοδέσποινας και «στύλου» του σπιτιού.
3. Το Στούντιο και το Φόντο
• Το Φωτογραφείο: Πρόκειται για μια στημένη φωτογραφία στούντιο. Το φόντο είναι απλό, με μια κουρτίνα και ένα διακοσμητικό τραπέζι, τυπικό των φωτογραφείων της εποχής.
• Η Χρονολογία (1910): Η ημερομηνία αυτή είναι καθοριστική. Είναι η περίοδος της ύστερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου οι ελληνικές κοινότητες του Πόντου (όπως στην Τραπεζούντα, την Σαμψούντα κ.α.) ευημερούσαν οικονομικά και πολιτιστικά. Η φωτογραφία αποτυπώνει αυτή την ευημερία και την προσκόλληση στην παράδοση.
4. Η Σημασία της Φωτογραφίας
• Λαογραφική Αξία: Η φωτογραφία είναι ένας θησαυρός για τους λαογράφους, καθώς διασώζει με ακρίβεια τις λεπτομέρειες της ποντιακής φορεσιάς, των υφασμάτων, του τρόπου δεσίματος του μαντηλιού και του τρόπου ζωής των γυναικών.
• Ιστορική Μνήμη: Αποτελεί μια «γέφυρα» με το παρελθόν. Αυτή η γυναίκα, η «Ελληνίδα Κοδέσποινα», εκπροσωπεί χιλιάδες άλλες γυναίκες που κράτησαν ζωντανές τις παραδόσεις, την γλώσσα και την πίστη τους σε δύσκολους καιρούς. Η φωτογραφία τραβήχτηκε λίγα χρόνια πριν τις εκτοπίσεις και την Γενοκτονία, καθιστώντας την μια μαρτυρία μιας εποχής που χάθηκε βίαια. Συμπερασματικά, η εικόνα αυτή είναι κάτι παραπάνω από ένα απλό πορτρέτο. Είναι μια δήλωση ταυτότητας, αξιοπρέπειας και πολιτισμικής κληρονομιάς.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com